Việc nhiều tổ chức, doanh nghiệp và cá nhân tự nguyện đóng góp kinh phí, hiện vật để tôn tạo, bảo tồn các di tích lịch sử là tín hiệu tích cực. Trong bối cảnh ngân sách dành cho công tác bảo tồn còn nhiều khó khăn, nguồn lực xã hội hóa đã góp phần gìn giữ không ít công trình có giá trị cho cộng đồng.
Tuy nhiên, cùng với sự gia tăng của các hoạt động cung tiến hiện vật, một vấn đề cũng đang nhận được sự quan tâm của dư luận là cách thức ghi nhận sự đóng góp của các nhà tài trợ.
Hình ảnh một hiện vật đặt tại Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia ở xã Hợp Minh, tỉnh Nghệ An, trong đó phần bệ có ghi tên người cung tiến, chức danh và doanh nghiệp, đã làm dấy lên nhiều ý kiến trao đổi trên mạng xã hội. Bên cạnh những quan điểm ghi nhận nghĩa cử đóng góp, cũng có không ít ý kiến cho rằng việc thể hiện thông tin theo cách nổi bật trong không gian di tích cần được cân nhắc kỹ lưỡng.
Điều đáng nói, đây không phải là câu chuyện của riêng một địa phương. Trong nhiều năm qua, tại một số di tích hoặc công trình văn hóa ở nhiều nơi, từng xuất hiện những hiện vật, cây cảnh hoặc hạng mục được gắn tên tổ chức, doanh nghiệp hay cá nhân tài trợ. Mỗi trường hợp có hoàn cảnh khác nhau, nhưng đều đặt ra một vấn đề chung: đâu là giới hạn phù hợp giữa việc tri ân người đóng góp và việc giữ gìn sự trang nghiêm của di sản?
Theo quy định của Luật Di sản văn hóa, Nhà nước khuyến khích các tổ chức, cá nhân tham gia đóng góp nguồn lực để bảo vệ và phát huy giá trị di sản. Đây là chủ trương đúng đắn nhằm huy động sức mạnh của toàn xã hội trong công tác bảo tồn.
Song song với đó, pháp luật cũng yêu cầu mọi hoạt động liên quan đến di tích phải bảo đảm không làm ảnh hưởng đến giá trị lịch sử, văn hóa, mỹ thuật và cảnh quan của di sản. Vì vậy, việc tiếp nhận một hiện vật không chỉ dừng ở giá trị vật chất mà còn cần xem xét cách thể hiện, vị trí lắp đặt, tính hài hòa với tổng thể không gian cũng như quy trình thẩm định của cơ quan có thẩm quyền.
Ở góc độ văn hóa, điều người dân mong muốn khi đến một di tích là được cảm nhận chiều sâu lịch sử, tìm hiểu truyền thống, tri ân tiền nhân và trải nghiệm không gian văn hóa đặc trưng. Những yếu tố mang tính nhận diện cá nhân hoặc doanh nghiệp nếu xuất hiện quá nổi bật rất dễ làm thay đổi cảm nhận ấy, dù mục đích ban đầu có thể chỉ là ghi nhận sự đóng góp.
Thực tế, sự tri ân không nhất thiết phải được thể hiện bằng những dòng chữ khắc trực tiếp trên hiện vật hoặc ở vị trí dễ thu hút sự chú ý. Nhiều quốc gia cũng như nhiều địa phương trong nước lựa chọn hình thức ghi nhận thông qua sổ lưu niệm, bảng tri ân chung, hồ sơ quản lý hoặc cơ sở dữ liệu điện tử. Cách làm này vừa bảo đảm sự tôn trọng đối với nhà tài trợ, vừa giữ được sự thống nhất và trang nghiêm của không gian di sản.
Một di tích lịch sử có thể tồn tại hàng trăm năm. Bởi vậy, mọi chi tiết được bổ sung vào di tích cũng sẽ đồng hành với công trình trong một khoảng thời gian rất dài. Chính vì thế, mỗi quyết định liên quan đến hình thức thể hiện trên hiện vật đều cần được cân nhắc thận trọng, tránh tạo tiền lệ để không gian văn hóa dần xuất hiện quá nhiều yếu tố mang tính ghi danh cá nhân.
Điều đáng trân trọng là trên thực tế, có rất nhiều tập thể, doanh nghiệp và cá nhân đã âm thầm đóng góp kinh phí lớn cho công tác bảo tồn di sản nhưng không đặt ra yêu cầu ghi tên trên công trình. Giá trị của những nghĩa cử ấy vẫn được cộng đồng ghi nhận và tôn vinh bằng sự trân trọng, thay vì bằng những dòng chữ khắc trên đá hay kim loại.
Để hoạt động xã hội hóa tiếp tục phát huy hiệu quả, nhiều ý kiến cho rằng cơ quan quản lý cần nghiên cứu hoàn thiện hướng dẫn thống nhất về việc tiếp nhận và ghi nhận hiện vật cung tiến tại các di tích. Trong đó, cần có quy định rõ đối với nội dung, vị trí và hình thức ghi nhận công đức nhằm bảo đảm hài hòa giữa việc tôn vinh người đóng góp và yêu cầu bảo vệ cảnh quan, giá trị lịch sử, văn hóa của di tích.
Di sản văn hóa là tài sản chung của cộng đồng và được gìn giữ cho nhiều thế hệ. Mỗi hiện vật được cung tiến sẽ có ý nghĩa hơn khi góp phần làm nổi bật giá trị của di tích, thay vì làm nổi bật tên tuổi của người cung tiến. Giữ được sự cân bằng giữa lòng hảo tâm và tính tôn nghiêm của di sản cũng chính là cách để hoạt động xã hội hóa nhận được sự đồng thuận và lan tỏa bền vững trong xã hội.
