Bài thơ "Lượm" của nhà thơ Tố Hữu từ lâu đã trở thành tác phẩm quen thuộc với nhiều thế hệ độc giả Việt Nam. Hình ảnh cậu bé liên lạc hồn nhiên, dũng cảm trong những câu thơ đã trở thành biểu tượng đẹp về tuổi trẻ trong thời kỳ kháng chiến.
Theo các tư liệu được công bố và hồ sơ do gia đình lưu giữ, nguyên mẫu của nhân vật Lượm được xác định là liệt sĩ Nguyễn Thanh, thường gọi là Nguyễn Văn Lượm, sinh ngày 21/12/1932 và hy sinh ngày 15/4/1947 khi đang làm nhiệm vụ.
Một trong những chi tiết thu hút sự quan tâm là các giấy tờ cũ của gia đình cho thấy Nguyễn Thanh sinh tại "Qui Nhơn" – cách ghi địa danh Quy Nhơn trong thời kỳ Pháp thuộc. Trên giấy căn cước song ngữ Pháp - Việt lập năm 1943 vẫn còn lưu dòng địa danh theo cách viết lịch sử này.
Theo tư liệu gia đình, cha của Nguyễn Thanh là ông Nguyễn Tuất, từng công tác trong ngành Bưu điện và làm việc tại Bưu điện Quy Nhơn trong nhiều năm. Trong thời gian sinh sống tại đây, Nguyễn Thanh chào đời trước khi cả gia đình chuyển vào Nha Trang năm 1943.
Sau Cách mạng Tháng Tám, Nguyễn Thanh tham gia hoạt động cách mạng với nhiệm vụ liên lạc. Ngày 15/4/1947, em hy sinh khi đang thực hiện nhiệm vụ, khi tuổi đời mới bước sang tuổi 14.
Câu chuyện về gia đình của cậu bé cũng để lại nhiều xúc động. Theo các tư liệu được công bố, trong nhiều năm sau ngày con rời gia đình tham gia cách mạng, người cha vẫn không có tin tức chính xác về số phận của con. Chỉ sau khi đất nước thống nhất, gia đình mới được biết Nguyễn Thanh đã anh dũng hy sinh thông qua Bằng "Tổ quốc ghi công" được trao.
Trước đây, nhà thơ Tố Hữu từng cho biết nhân vật Lượm được xây dựng từ hình ảnh một người cháu họ tham gia làm liên lạc và đã ngã xuống trong kháng chiến. Những tư liệu được công bố thời gian gần đây tiếp tục góp thêm căn cứ để nhiều người quan tâm tìm hiểu về nguyên mẫu của nhân vật đã đi vào văn học Việt Nam.
Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua, hình ảnh cậu bé liên lạc trong bài thơ "Lượm" vẫn sống mãi trong ký ức nhiều thế hệ. Dù ở góc độ văn học hay lịch sử, câu chuyện về Nguyễn Thanh vẫn là lời nhắc nhớ về sự hy sinh của những thiếu niên đã góp phần cho nền độc lập của dân tộc trong những năm tháng chiến tranh.
