Ngày bà mất, ông khóc đến khản giọng. Tiếng khóc của một người đàn ông đã đi gần hết một đời người, tưởng như đã trải qua đủ dâu bể để bình thản trước sinh tử, vậy mà vẫn run rẩy như đứa trẻ lạc mẹ. Các con, các cháu động viên ông ăn lấy sức. Ông lắc đầu, bảo không đói. Thực ra không phải ông không đói, mà là ông chẳng buồn ăn khi chiếc ghế đối diện đã trống không.
Những ngày sau đó, trong căn nhà cũ, nhịp sống vẫn diễn ra như bao năm qua. Bữa cơm vẫn dọn ra đúng giờ. Bát đũa vẫn xếp ngay ngắn. Nhưng ở đầu mâm, khoảng trống ấy không gì lấp nổi. Theo thói quen chẳng thể tách rời, mỗi khi cầm đũa, ông lại quay sang bên cạnh, giọng run run: “Bà ăn cơm đi…”. Câu nói buột ra như một phản xạ. Rồi ông lặng lẽ cúi đầu, nước mắt rơi xuống bát cơm nguội dần.
Người ta vẫn bảo tuổi già hay quên. Quên trước, quên sau, quên cả những chuyện vừa mới xảy ra. Nhưng ông, ở tuổi 90, lại nhớ bà rõ hơn bất cứ điều gì. Nhớ từng nếp nhăn trên khóe mắt bà khi cười, nhớ dáng bà lom khom ngoài vườn, nhớ tiếng dép kéo lẹp xẹp mỗi chiều. Có những ký ức, thời gian không thể xóa nhòa. Càng già, chúng càng lắng lại, đậm sâu như lớp trầm tích của một đời người.
Nhiều người nghĩ rằng nỗi đau lớn nhất là khoảnh khắc hạ huyệt – khi nắm đất cuối cùng rơi xuống, khi tiếng khóc bật lên giữa nghĩa trang, khi bàn tay buộc phải buông. Nhưng với người ở lại, đó chưa phải là tất cả. Điều đau đớn nhất không nằm ở phút chia ly ồn ào, mà ở những tháng ngày sau đó – khi cuộc sống trở lại vẻ bình thường, còn lòng người thì không.
Đó là lúc bạn vô tình nấu dư một bát cơm vì đã quen tay đong đủ cho hai người. Là khi bạn quay sang định kể một câu chuyện vừa nghe được, nhưng chỉ đối diện với khoảng không im lặng. Là khi đêm xuống, bạn vẫn với tay sang bên cạnh tìm một hơi ấm đã không còn.
Cái chết không kết thúc ở hơi thở cuối cùng. Nó không dừng lại ở tờ giấy báo tử hay vòng hoa trắng. Nó kéo dài lê thê trong từng ngóc ngách của căn nhà – nơi bóng dáng người đã khuất ăn sâu vào từng nếp sống. Chiếc ghế quen vẫn đặt đó. Bộ ấm trà cũ vẫn nằm trên khay. Chiếc áo khoác vẫn treo nơi góc cửa. Mọi thứ như đang chờ một người sẽ không bao giờ trở lại.
Nỗi đau thật sự không mang hình hài của một cơn bão dữ dội. Nó không ầm ào, không làm sụp đổ mọi thứ trong một khoảnh khắc. Nó là sự tĩnh lặng đến gai người của căn phòng vắng. Là chiếc bàn chải đánh răng vẫn còn ướt trong nhà tắm vào buổi sáng cuối cùng. Là mùi hương quen thuộc còn vương trên chiếc gối mà thời gian đang lặng lẽ xóa đi từng chút một.
Đó là “sự tàn sát âm thầm của những thói quen”.
Thói quen cùng uống chung một ấm trà sáng. Thói quen nhắc nhau mặc thêm áo khi trở trời. Thói quen cằn nhằn nhau vì những điều nhỏ nhặt. Khi một người ra đi, những thói quen ấy không mất ngay lập tức. Chúng vẫn tồn tại, vẫn lặp lại theo quán tính của yêu thương. Và mỗi lần như thế, trái tim người ở lại lại thêm một lần nhói buốt.
Mất mát, suy cho cùng, không chỉ là mất một con người. Đó là mất đi một phần đời sống của chính mình. Bởi trong gia đình, mỗi người không tồn tại độc lập; họ đan cài vào nhau bằng ký ức, bằng trách nhiệm, bằng tình thương. Khi một sợi chỉ bị rút đi, cả tấm vải ký ức cũng chao đảo.
Với ông, bà không chỉ là người bạn đời. Bà là tuổi trẻ đã qua, là những năm tháng bom đạn, là những bữa cơm độn khoai sắn, là lần đầu bế đứa con đỏ hỏn. Bà là nhân chứng của cả một đời ông. Khi bà mất, ông không chỉ mất đi người vợ, mà mất đi người duy nhất hiểu trọn vẹn cuộc đời mình từ thuở tóc còn xanh.
Có lẽ vì thế mà người ta nói, điều đau đớn nhất không phải là cái chết, mà là sự cô độc còn lại sau cái chết. Cô độc giữa những vật quen. Cô độc giữa những ký ức chung. Cô độc ngay trong chính ngôi nhà của mình.
Thời gian rồi sẽ trôi. Nỗi đau có thể dịu lại, như vết thương khép miệng. Nhưng sẹo thì vẫn còn đó. Ông rồi cũng sẽ tập ăn một mình, tập ngủ một mình, tập sống những ngày không có bà. Nhưng trong sâu thẳm, mỗi bữa cơm, mỗi buổi chiều, mỗi tiếng gió lùa qua hiên nhà… vẫn có bóng hình bà lặng lẽ hiện diện.
Và có lẽ, đó cũng là một cách của yêu thương: khi một người ra đi, họ không biến mất hoàn toàn. Họ ở lại trong ký ức, trong thói quen, trong từng điều nhỏ nhặt tưởng như vô nghĩa.
Khi một người trong gia đình mất đi, điều đau đớn nhất với người ở lại không phải là nước mắt của ngày tiễn biệt. Mà là hành trình dài sau đó – hành trình học cách sống tiếp, khi một nửa yêu thương đã hóa thành ký ức.
