Thử một phép tính đơn giản: nếu 4.000 tỉ đồng đều là vốn vay với lãi suất 5%/năm thì riêng tiền lãi đã khoảng 200 tỉ đồng/năm, gần 550 triệu đồng/ngày. Thực tế Agribank công bố tài trợ tối đa 2.975 tỉ đồng; nếu cũng tính lãi suất 5% thì tiền lãi khoảng 149 tỉ đồng/năm, hơn 400 triệu đồng/ngày. Đó mới chỉ là lãi vay, chưa tính tiền lương, hóa chất, bảo trì, nhiên liệu hỗ trợ, xử lý tro xỉ, điện tự dùng, đại tu thiết bị và trả nợ gốc.
Điện rác không đơn giản là có rác thì đốt, có điện thì bán. Nhà máy phải sống chủ yếu bằng tiền xử lý rác và tiền bán điện. Bắc Ninh là một ví dụ đáng suy ngẫm: Báo Lao Động từng phản ánh có nhà máy điện rác đã vận hành thử gần một năm nhưng vẫn phải bù lỗ vì chưa có đơn giá xử lý chính thức, giá xử lý thấp hơn chi phí, chưa có doanh thu bán điện; nơi khác lại thiếu rác so với công suất thiết kế.
Ngay tại Nghệ An, Nhà máy xử lý chất thải rắn Nghĩa Đàn từng phải dừng tiếp nhận rác do vướng hợp đồng và bị nợ hơn 8,5 tỉ đồng tiền xử lý. Đại diện nhà máy khi đó cho biết có thời điểm không đủ tiền trả lương công nhân, tiền điện, nhiên liệu và bảo dưỡng thiết bị. Năm 2026, chính Báo Lao Động tiếp tục ghi nhận một số nhà máy xử lý rác hiện đại tại Nghệ An chưa thể chạy hết công suất do khó khăn kinh phí. Có dự án chậm khởi công do lo ngại không rõ nguồn tiền vận hành.
Vì vậy, điều cần được làm rõ ở Nghệ An là: đơn giá xử lý rác bao nhiêu đồng/tấn, ai trả, nguồn ngân sách nào bảo đảm, mỗi ngày có cam kết đủ 1.500 tấn rác hay không, hợp đồng mua bán điện đã có chưa và giá bán điện thực tế là bao nhiêu? Đây mới là những con số quyết định nhà máy có sống được sau ngày khánh thành hay không.
Công nghệ Đức có thể rất tốt, lò đốt có thể rất hiện đại, nhưng công nghệ không trả được lãi ngân hàng và lò đốt cũng không thể cháy bằng không khí. Nếu đến khi nhà máy vận hành mới bắt đầu lo đơn giá, nguồn rác và nguồn tiền thanh toán thì rất dễ lặp lại bài toán mà nơi khác đã gặp. Khi đó, cuối cùng người phải gánh có thể vẫn là doanh nghiệp.
P/s: Điện rác đã khởi công rồi - Tiền đâu mà chạy, bồi hồi âu lo!
Trần Quang Đại chia sẻ
