Mỗi độ tháng Hai âm lịch, khi tiết trời còn vương chút se lạnh của mùa xuân, người dân xã Mường Chọong lại nô nức chuẩn bị cho lễ hội lớn nhất trong năm - Lễ hội Đền Chọong. Năm 2026, lễ hội diễn ra vào ngày 29 - 30/3 (tức 11 - 12/2 âm lịch), hứa hẹn tiếp tục là điểm hẹn văn hóa - tâm linh đặc sắc, níu chân du khách gần xa.
Hành trình về miền linh thiêng giữa đại ngàn
Con đường dẫn về Đền Chọong uốn lượn qua những triền núi xanh mướt, nơi sương sớm còn bảng lảng phủ lên những mái nhà sàn thấp thoáng. Không ồn ào, náo nhiệt như nhiều điểm du lịch nổi tiếng, Mường Chọong mang trong mình vẻ đẹp nguyên sơ, tĩnh tại như thể thời gian nơi đây trôi chậm hơn một nhịp.
Đền Chọong, trước đây thuộc xã Châu Lý, huyện Quỳ Hợp cũ, tọa lạc trên một ngọn đồi cao, tựa lưng vào núi, hướng mặt ra dòng Nậm Chọong hiền hòa. Ngôi đền không quá đồ sộ, nhưng lại mang dáng vẻ uy nghi, huyền bí. Những bậc đá dẫn lên đền phủ rêu phong, như ghi dấu bước chân của bao thế hệ người dân và du khách hành hương.
Người ta tìm đến Đền Chọong không chỉ để dâng hương, cầu an, mà còn để tìm về một câu chuyện – câu chuyện đã trở thành linh hồn của vùng đất này: huyền thoại Nàng Phốm Hóm.
Huyền thoại từ thời Khởi nghĩa Lam Sơn
Không phải ngẫu nhiên mà Đền Chọong được người dân xem là một trong những điểm tâm linh đặc biệt của miền Tây Nghệ An. Đằng sau ngôi đền là một câu chuyện nhuốm màu huyền thoại nhưng cũng thấm đẫm tinh thần lịch sử.
Theo lời kể của các già làng, vào những năm 1424 - 1425, khi nghĩa quân Lam Sơn tiến vào miền Tây Nghệ An trong hành trình chống giặc ngoại xâm, vùng Mường Chọong khi ấy trở thành điểm dừng chân quan trọng. Tại đây, nghĩa quân chiêu binh, tích trữ lương thực, chuẩn bị cho những trận đánh lớn.
Trong bối cảnh ấy, một người con gái Thái đã bước vào lịch sử bằng chính sự hy sinh thầm lặng của mình - Nàng Phốm Hóm.
Nàng không phải là một nữ tướng cầm quân nơi chiến trận, cũng không phải là nhân vật được ghi chép trong chính sử. Nhưng trong tâm thức dân gian, nàng hiện lên như một biểu tượng đẹp đẽ và trọn vẹn.
Người ta kể rằng, ngay từ khi sinh ra, Nàng Phốm Hóm đã mang vẻ đẹp khác biệt. Không chỉ xinh đẹp, nàng còn thông minh, lanh lợi, được dân bản yêu quý. Đặc biệt, mái tóc nàng luôn thoang thoảng hương thơm của hoa rừng – một chi tiết vừa thực, vừa như bước ra từ cổ tích.
Chính bởi uy tín và tài năng ấy, nàng được nghĩa quân tin tưởng giao nhiệm vụ tổ chức sản xuất, vận động nhân dân tích trữ lương thực, dệt vải phục vụ kháng chiến.
Người con gái đi qua từng bản làng
Không có những trang sử ghi chép chi tiết, nhưng câu chuyện về Nàng Phốm Hóm vẫn được truyền miệng qua nhiều thế hệ – sống động như thể vừa mới diễn ra hôm qua.
Người dân kể rằng, nàng đã đi qua từng bản làng, từng nếp nhà sàn, vận động bà con tăng gia sản xuất. Nàng hướng dẫn cách trồng lúa, dệt vải, tích trữ lương thực. Ở đâu nàng đến, ở đó rộn ràng khí thế lao động, chan chứa niềm tin vào ngày chiến thắng.
Trong những ngày tháng ấy, giữa núi rừng Tây Nghệ, hình ảnh người con gái Thái cần mẫn đã trở thành điểm tựa tinh thần cho cả một vùng đất.
Nàng không chỉ là người tổ chức, mà còn là cầu nối giữa nghĩa quân và nhân dân – giữa chiến tranh khốc liệt và đời sống bình dị.
Người ta nói rằng, nàng mang đến may mắn. Đi đến đâu, mùa màng bội thu đến đó. Tiếng cười vang lên trong những bản làng tưởng chừng chỉ còn lại nỗi lo chiến tranh.
Bi kịch bên dòng Nậm Chọong
Nhưng cũng như nhiều huyền thoại khác, câu chuyện của Nàng Phốm Hóm không có một cái kết trọn vẹn.
Một buổi chiều, bên dòng Nậm Chọong, khi chiến sự vẫn còn ở phía xa, nàng ngồi gội đầu, lòng hướng về người chồng nơi trận mạc. Trong khoảnh khắc lơ đãng, chiếc lược rơi xuống dòng nước.
Cố với theo chiếc lược – như với theo một kỷ niệm, một lời hẹn ước – nàng trượt chân và bị dòng nước cuốn trôi vào vực sâu.
Tin dữ lan nhanh khắp bản làng. Nghĩa quân, dân làng đổ đi tìm kiếm. Nhưng tất cả những gì còn lại chỉ là những sợi tóc vương lại bên dòng nước – thơm mùi hoa rừng như chính con người nàng.
Chi tiết ấy, theo thời gian, đã trở thành một biểu tượng. Người dân tin rằng, đó là phần linh hồn còn sót lại của nàng – vẫn ở đó, bảo hộ cho mảnh đất này.
Ngôi đền của ký ức và niềm tin
Không tìm thấy thi thể, người dân Mường Chọong đã đắp một ngọn đồi ngay tại nơi tìm kiếm nàng và dựng đền thờ. Ngôi đền ấy, qua thời gian, được gọi bằng cái tên giản dị mà thiêng liêng: Đền Chọong.
Đối với người dân nơi đây, Nàng Phốm Hóm không chỉ là một nhân vật huyền thoại. Nàng là biểu tượng của vẻ đẹp “công – dung – ngôn – hạnh”, là hình ảnh kết tinh của người phụ nữ Thái: đảm đang, thủy chung, giàu đức hy sinh.
Quan trọng hơn, nàng còn là biểu tượng của tinh thần đoàn kết giữa các dân tộc – đặc biệt là sự gắn bó giữa người Kinh và người Thái trong những năm tháng lịch sử đầy biến động.
Ngôi đền vì thế không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là không gian lưu giữ ký ức cộng đồng.
Lễ hội – nơi huyền thoại sống lại
Nếu Đền Chọong là nơi lưu giữ ký ức, thì lễ hội chính là lúc ký ức ấy được đánh thức.
Trong hai ngày diễn ra lễ hội, không gian Mường Chọong trở nên rộn ràng hơn bao giờ hết. Từ sáng sớm, từng đoàn người đã nối nhau lên đền dâng hương. Khói hương quyện trong sương núi, tạo nên một khung cảnh vừa thực, vừa hư.
Phần lễ được tổ chức trang nghiêm với các nghi thức truyền thống, thể hiện lòng tri ân đối với Nàng Phốm Hóm. Những lời khấn nguyện không chỉ cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, mà còn gửi gắm ước vọng về bình an, hạnh phúc.
Phần hội lại mang sắc màu hoàn toàn khác. Những điệu múa xòe, tiếng khèn, tiếng trống vang lên giữa núi rừng. Người già, trẻ nhỏ, du khách – tất cả cùng hòa mình vào không khí lễ hội.
Đó không chỉ là một sự kiện văn hóa, mà còn là dịp để cộng đồng gắn kết, để những giá trị truyền thống được tiếp nối.
Du lịch tâm linh và những khoảng lặng đáng nhớ
Trong nhịp sống hiện đại, khi con người ngày càng vội vã, những không gian như Đền Chọong trở thành nơi để tìm lại sự cân bằng.
Du khách đến đây không chỉ để cầu nguyện, mà còn để “sống chậm” – để lắng nghe tiếng gió rừng, tiếng nước chảy, để cảm nhận sự bình yên hiếm hoi.
Có người đến một lần rồi quay lại nhiều lần. Không phải vì nghi lễ, mà vì cảm giác an yên mà nơi này mang lại.
Giữa đại ngàn, Đền Chọong không chỉ là điểm đến, mà còn là một trải nghiệm – nơi con người đối thoại với chính mình, với quá khứ và với những giá trị bền vững.
Giữ gìn một di sản sống
Lễ hội Đền Chọong hôm nay không chỉ mang ý nghĩa tâm linh, mà còn là một phần của chiến lược phát triển du lịch văn hóa của địa phương.
Tuy nhiên, điều làm nên giá trị bền vững của lễ hội không nằm ở quy mô hay sự hoành tráng, mà ở chính cách người dân gìn giữ nó.
Những câu chuyện vẫn được kể lại. Những nghi thức vẫn được duy trì. Những giá trị văn hóa vẫn được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Trong dòng chảy của thời gian, có những thứ có thể thay đổi, nhưng niềm tin thì vẫn ở lại.
Về với Đền Chọong – về với chính mình
Có lẽ, điều đặc biệt nhất của Lễ hội Đền Chọong không nằm ở những nghi lễ hay hoạt động cụ thể, mà ở cảm giác mà nó mang lại.
Đó là cảm giác được trở về - không chỉ về một vùng đất, mà còn về với những giá trị sâu xa của con người: lòng biết ơn, sự kết nối và niềm tin.
Giữa những biến động của cuộc sống hiện đại, hành trình về với Đền Chọong giống như một khoảng lặng cần thiết - để mỗi người tự hỏi mình đã đi xa đến đâu, và điều gì là quan trọng nhất.
Và có lẽ, đâu đó trong làn khói hương bảng lảng, trong tiếng gió rừng khe khẽ, hình bóng Nàng Phốm Hóm vẫn hiện diện - như một lời nhắc nhở dịu dàng về vẻ đẹp của sự hy sinh, của tình người và của những giá trị không bao giờ mất đi.
