Dấu tích từ làng cổ Kẻ Gám
Tên gọi chùa Gám bắt nguồn từ tên làng Kẻ Gám xưa. Theo truyền thuyết dân gian, đất Nghệ An từng có hai làng nổi tiếng: Nho Lâm (thuộc Diễn Châu cũ) nổi danh hiếu học, đỗ đạt cao; còn Kẻ Gám (thuộc Đông Thành cũ) lại trù phú, dân cư đông đúc. Khi huyện Yên Thành xưa được thành lập, trong dân gian lưu truyền câu ca: “Điền Hộ Độ, hộ Xuân Nguyên”. Trong đó, Hộ Độ (xã Đô Thành cũ) nổi tiếng đất rộng; Xuân Nguyên – tức Kẻ Gám – nổi tiếng người đông.
Thời bấy giờ, điều kiện sản xuất còn lạc hậu, đời sống phụ thuộc nhiều vào thiên nhiên. Những năm hạn hán, mất mùa, người dân phải vào núi Phượng Sơn (Rú Gám) đào củ hoài sơn, hái quả rừng chống đói. Trong núi có loài dây leo gọi là cây gắm, quả mọc thành chùm, hình dáng giống quả nhót, chứa nhiều tinh bột, có thể ninh nhừ ăn thay lương thực. Vào những năm giáp hạt, quả gắm trở thành nguồn cứu đói quý giá; khi được mùa, người dân còn phơi khô dự trữ như ngô, khoai, sắn.
Để ghi nhớ ơn núi rừng đã cưu mang qua cơn bần hàn, người dân đặt tên làng, tên núi là Gắm. Theo thời gian, quá trình Hán hóa và phiên âm khiến “Gắm” đọc chệch thành “Gám”. Cũng có ý kiến cho rằng việc đổi từ “Gắm” sang “Gám” nhằm tránh phạm húy đối với loài cây thiêng từng cứu sống dân làng. Tên chùa Gám vì thế ra đời và tồn tại cho đến hôm nay.
Dấu ấn lịch sử và mạch nguồn Phật giáo
Theo các ghi nhận, chùa có thể đã hình thành từ rất sớm, khoảng những thập niên 40 – 50 thế kỷ VI, thời Tiền Lý, gắn với bước chân của Lý Thiên Cương trong cuộc chạy loạn về vùng đất này lập trang sinh sống. Đến thời Lý - Trần, hai triều đại hoàng kim của Phật giáo Đại Việt, chùa chắc chắn được mở rộng và phát triển mạnh mẽ.
Bao quanh Rú Gám là một quần thể dày đặc các di tích lịch sử – văn hóa, với gần 200 di tích và danh thắng, trong đó có nhiều di tích cấp tỉnh và cấp quốc gia như: đền thờ Bạch Y công chúa, đền Đức Hoàng thờ Sát Hải Đại Vương Hoàng Tá Thốn, nhà thờ Hồ Tông Thốc, khu lưu niệm đồng chí Phan Đăng Lưu, khu di tích Bác Hồ về thăm Vĩnh Thành cũ… Cùng với đó là hệ thống đình, đền, phủ, nhà thờ họ trải khắp các xã, tạo nên một không gian văn hóa – tâm linh đặc sắc.
Không chỉ giàu giá trị lịch sử, khu vực này còn hội tụ nhiều danh thắng tự nhiên như dòng Sông Dinh uốn lượn qua Văn Thành cũ, Hoa Thành cũ, thị trấn cũ; núi đá Bảo Nham; hang Mặt Trăng; hang lèn Vũ Kỳ dài khoảng 2km – từng là đại bản doanh của cuộc khởi nghĩa Nguyễn Xuân Ôn; cùng các công trình nhân tạo như kênh Vách Bắc, đập Vệ Vừng… Tất cả hợp thành một chỉnh thể sơn thủy hữu tình, giàu tiềm năng phát triển du lịch sinh thái – tâm linh.
Khát vọng phát triển từ vượng khí Rú Gám
Nhận thấy tiềm năng to lớn ấy, Ban Thường vụ Huyện ủy Yên Thành (trước đây) đã xác định hướng phát triển bền vững bằng cách khơi dậy giá trị thiên nhiên, bồi đắp tình yêu quê hương, phát huy di sản văn hóa – đặc biệt là văn hóa tâm linh – thông qua phát triển du lịch nhằm quảng bá hình ảnh đất và người Yên Thành cũ, thu hút nguồn lực đầu tư.
Chủ trương xây dựng khu du lịch văn hóa tâm linh sinh thái Sông Dinh – Rú Gám được hình thành, với điểm nhấn là việc xây dựng, tôn tạo một ngôi chùa quy mô trên Rú Gám và phát triển hệ thống nghỉ dưỡng sinh thái. Rú Gám và Sông Dinh – biểu tượng vượng khí, niềm tự hào của vùng quê lúa – được chọn làm trung tâm.
Tại chùa Gám vẫn còn lưu đôi câu đối như lời sấm truyền: “Dinh thủy đông hồi nhiêu quang vụ/ Phượng Sơn tây phục hướng minh đường”
Hiểu theo nghĩa phong thủy, phía Đông có Sông Dinh như long mạch, mang nguồn sinh khí, mùa màng tươi tốt; phía Tây có Phượng Sơn (Rú Gám) thế long chầu hổ phục, tạo nên thế đất “minh đường tụ thủy”, sơn thủy giao hòa. Đó không chỉ là lời ngợi ca cảnh sắc mà còn gửi gắm niềm tin về tương lai thịnh vượng của quê hương.
Gắn với thiền phái Trúc Lâm Yên Tử
Trong quá trình khảo sát, tìm hướng phát triển cho chùa Gám, địa phương đã nghiên cứu mô hình các thiền viện thuộc thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền do vua Trần Nhân Tông sáng lập sau khi hai lần lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh bại quân Nguyên – Mông, củng cố nền độc lập dân tộc.
Trần Nhân Tông không chỉ là một vị minh quân mà còn là người khai sáng Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử – dòng thiền mang đậm bản sắc Việt, kết tinh tinh thần nhập thế, hòa quang đồng trần. Trải qua nhiều thế kỷ thăng trầm, đến cuối thế kỷ XX, thiền phái này được khôi phục mạnh mẽ bởi Thích Thanh Từ.
Với chủ trương “Thiền – Giáo song hành”, thích nghi với đời sống xã hội đương đại, thiền phái Trúc Lâm đề cao tu học gắn với phụng sự cộng đồng. Từ thực tế đó, địa phương đã quyết định khôi phục sinh hoạt Phật giáo tại chùa Gám theo tông phái Trúc Lâm Yên Tử, tạo sự thống nhất với nhiều ngôi chùa khác trong vùng.
Từ khi được trùng tu và tổ chức lại sinh hoạt Phật giáo, đặc biệt kể từ ngày Đại đức Thích Trúc Thông Kiên được Ban Quản trị Thiền phái Trúc Lâm cử về đảm nhiệm Phật sự theo nguyện vọng của cấp ủy, chính quyền và nhân dân, chùa Gám như khoác lên mình diện mạo mới: khang trang, uy nghiêm mà vẫn giữ được chiều sâu linh thiêng trong tâm thức bao thế hệ.
Điểm tựa tâm linh của vùng quê lúa
Ngày nay, đến với chùa Gám, du khách không chỉ được chiêm bái trong không gian thanh tịnh, hòa mình vào cảnh sắc sơn thủy hữu tình của Rú Gám – Sông Dinh, mà còn cảm nhận được nhịp sống tâm linh đang hồi sinh mạnh mẽ.
Chùa Gám không chỉ là một công trình kiến trúc tôn giáo, mà còn là nơi kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối truyền thống với khát vọng phát triển. Từ câu chuyện quả gắm cứu đói thuở xa xưa đến định hướng phát triển du lịch tâm linh hôm nay, tất cả đều phản ánh sức sống bền bỉ của vùng đất Yên Thành.
Với nền tảng lịch sử lâu đời, vị thế phong thủy đặc biệt và định hướng phát triển rõ ràng, chùa Gám hứa hẹn sẽ trở thành điểm đến tâm linh quan trọng của xứ Nghệ, là điểm tựa tinh thần cho nhân dân trong vùng và là một “ngôi phạm vũ uy nghiêm” góp phần làm rạng danh Phật sự Nghệ An trong thời kỳ mới.
