Thay đổi những “lệch chuẩn” trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu

Tuy nhiên, bên cạnh các giá trị về giáo dục, lịch sử, nhân sinh quan, thế giới quan, nghệ thuật… đã được ghi nhận, cần được lưu giữ, bảo tồn và phát huy thì tín ngưỡng thờ Mẫu cũng còn những tồn tại, hạn chế có tính báo động cần sớm có các giải pháp để khắc phục.

Những hoạt động “lệch chuẩn” của người thực hành

Có nhiều nghi lễ thực hành thờ Mẫu hiện nay không còn giữ được nét cổ như xưa (theo hồ sơ di sản), nhiều giá hầu không đúng với vị thánh được thờ trong tín ngưỡng thờ Mẫu, trang phục, điệu múa, nhạc lý, hát văn lai căng, sân khấu hóa, hiện đại hóa các giá hầu; hầu đồng ở những nơi không phải nơi thờ Mẫu gây ra phản cảm, mất tính thiêng; nhiều thanh đồng khi hầu phán truyền có tính phản cảm, dọa nạt người dự lễ; tiền sắm lễ vật, tiền phát lộc, tung tiền quá nhiều, vật chất hóa trong nhiều nghi lễ (tốt lễ dễ kêu); vàng mã quá tốn kém... 

Một “căn bệnh” của nhiều thanh đồng là luôn lấy mình, thầy của mình làm tiêu chuẩn soi chiếu, so sánh coi mình là đúng, là chuẩn trong thực hành nghi lễ.

Một số thanh đồng xuất thân “đặc biệt” về thể chất, tinh thần nên đôi khi có những bất thường về tâm sinh lý, nhận thức, có sự “bốc đồng” trong hoạt động, ứng xử, khó kiểm soát một số hành vi trong đời thường hay trong thực hành tín ngưỡng. Nhiều thanh đồng còn hạn chế về trình độ văn hóa, ứng xử, nhận thức xã hội nói chung và pháp luật nói riêng. 

Từ hạn chế trên, một số thanh đồng có tâm lý sùng bái, mê muội thái quá và nhiều hành vi phản cảm như: Quá say mê việc “đẻ đồng”, gia tăng con nhang, khuyến khích việc hầu đồng, bói toán, cầu cúng, đốt quá nhiều vàng mã, tung tiền quá nhiều trong lúc hầu, đặt nhiều hòm công đức trong cơ sở thờ Mẫu, hoạt động không đăng ký, coi thường chính quyền, pháp luật... diễn ra khá phổ biến, gây lãng phí tiền bạc, ảnh hưởng đến sức khỏe, kinh tế, an ninh trật tự... 

Hoạt động lợi dụng, trục lợi 

Việc thu chi, sử dụng tiền công đức ở nhiều cơ sở thờ Mẫu còn thiếu minh bạch khá phổ biến. Rõ nhất là hiện tượng dùng nhiều loại hòm công đức có các tên khác nhau (công đức, giọt dầu…) để chia ra các nguồn thu khác nhau, sử dụng vào mục đích khác nhau (tiền trong hòm công đức thường công khai, tiền ở hòm giọt dầu thường dùng nội bộ, không công khai…). 

Một số tổ chức gắn với thờ Mẫu là các tổ chức phi chính phủ (hội, viện, trung tâm, câu lạc bộ…) lợi dụng sự hiểu biết có hạn của thanh đồng, người thực hành thờ Mẫu, con nhang đệ tử đã vận động, lôi kéo thanh đồng, nhà tài trợ kinh phí có tính “mua bán” để nhận các loại danh hiệu, bằng chứng nhận. Không ít thanh đồng coi con nhang đệ tử như là “khách hàng tiềm năng” để khai thác, nhất là những con nhang có điều kiện kinh tế, vị trí xã hội.

Nhiều thanh đồng, đồng thầy lợi dụng bói toán, niềm tin của người dân đến nhờ giúp đỡ thường phán “căn số” cần phải cúng lễ, yêu cầu người ta phải ra trình đồng mở phủ để giải hạn, cầu cúng thăng quan tiến chức, làm ăn phát đạt, tháo gỡ những vướng mắc, vận hạn trong cuộc sống. Thậm chí, có thanh đồng “kén khách”, chỉ chọn làm lễ cho người có kinh tế với chi phí cao qua việc đề nghị phải mua sắm các lễ vật đắt tiền, phát lộc nhiều, vàng mã to, cung văn nổi tiếng… để khẳng định mình là đồng thầy có ảnh hưởng lớn, đàn lễ tố hảo. 

Vấn đề truyền thông 

Thông tin truyền thông những năm gần đây có nhiều bài viết ca ngợi một chiều, người viết chưa khách quan, chưa hiểu sâu về tín ngưỡng thờ Mẫu. Thậm chí có người đưa tin bài vì lý do nhận thù lao của các thanh đồng nên thiếu trung thực, chưa phản ánh đúng thực trạng, không nêu được các hạn chế trong hoạt động thờ Mẫu.

Một số thuật ngữ trên báo chí truyền thông chưa chính xác, điển hình như khái niệm di sản thờ Mẫu được UNESCO “ghi danh” thường được dùng bằng từ “công nhận” dẫn tới cộng đồng thờ Mẫu, nhân dân và một phần cán bộ, công chức chính quyền hiểu nhầm bản chất vấn đề, mặc nhiên là đã được thế giới công nhận thì được hoạt động tự do... 

Việc quay phim, chụp ảnh phát trực tiếp tại các sự kiện thờ Mẫu hay hoạt động xã hội đưa lên internet, nhất là trên các trang mạng xã hội của nhiều thanh đồng như một phong trào nhằm quảng bá hình ảnh cá nhân và khẳng định vị thế của mình. Một số thanh đồng còn “quảng cáo” khả năng xem bói, dự báo, tiên tri các sự kiện trên thế giới và Việt Nam để gây thanh thế, thu lợi, quảng bá hình ảnh nhằm thu hút người xem, nội dung có nhiều vi phạm pháp luật về truyền thông, an ninh mạng còn khá phổ biến.

Mâu thuẫn nội bộ trong nội bộ

Sự ganh đua, mâu thuẫn giữa các thanh đồng, con nhang đệ tử, giữa các bản hội, cơ cánh luôn thường trực trong mỗi nhóm, tổ chức, cá nhân thờ Mẫu ở nhiều địa phương. Các quan hệ “tình cảm ngoài luồng” giữa các cung văn, pháp sư, thầy cúng, thanh đồng còn diễn ra khá nhiều. Câu nói thường được thanh đồng nhắc tới là “ghen chồng ghen vợ không bằng ghen đồng ghen bóng” đã cho thấy tính phức tạp trong cộng đồng thờ Mẫu. Nhiều thanh đồng thường chỉ tôn sùng đồng thầy, bản hội của mình, luôn lấy thầy mình, bản thân mình làm hình mẫu, các thanh đồng khác, bản hội khác là chưa đúng, chưa chuẩn trong thực hành, quan hệ, ứng xử... 

Trong các sự kiện, hoạt động thờ Mẫu ít có sự thống nhất cao trong các nội dung hoạt động giữa các thanh đồng nếu không có sự tham gia, chủ trì của chính quyền làm công tác tổ chức. 

Về mô hình tổ chức 

Trước năm 1975 ở Việt Nam có tồn tại một số tổ chức của tín ngưỡng thờ Mẫu, tuy nhiên sau đó các tổ chức này không còn tồn tại. Do quy định của pháp luật hiện hành (Luật Tín ngưỡng, tôn giáo; Nghị định 45/2010/NĐ-CP…) chưa quy định về công nhận đối với các tổ chức của tín ngưỡng nên hiện nay tín ngưỡng nói chung và tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng chưa có tổ chức chung nào được công nhận ở cấp toàn quốc giống như tôn giáo. 

Mỗi địa phương, nhóm cộng đồng thờ Mẫu lại có các tổ chức khác nhau với tên như hội, trung tâm, câu lạc bộ… (có nơi được chính quyền công nhận, có nơi chưa công nhận), tổ chức còn lỏng lẻo dẫn đến hoạt động ít hiệu quả. Nhiều tổ chức hoạt động chủ yếu mang tính bề nổi (liên hoan, khen thưởng, đi lễ tập thể, du lịch…), ít có nội dung chuyên sâu thực hiện công tác bảo tồn, phát huy di sản như việc nghiên cứu, hội thảo, tuyên truyền, phổ biến chính sách pháp luật, truyền dạy nghi lễ, thực hành… 

Hoạt động thiếu nếp sống văn minh tại cơ sở thờ Mẫu

Những năm gần đây, một số lễ hội gắn với thờ Mẫu được tổ chức với quy mô lớn, tốn kém về công sức và tài chính của nhân dân, lại ẩn chứa yếu tố mê tín dị đoan, kèm theo các lễ hội là nhiều dịch vụ kinh doanh không lành mạnh (vui chơi có thưởng, cờ bạc trá hình), ảnh hưởng đến đời sống, văn hóa xã hội. 

Nhiều cơ sở thờ Mẫu tổ chức làm lễ dâng sao giải hạn, hầu đồng với quá nhiều vàng mã gây lãng phí, ô nhiễm môi trường, nguy cơ cháy nổ...

Một số hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu còn mang tàn dư của các hủ tục cũ gây tổn hại đến sức khỏe và tính mạng của nhân dân, hoặc tạo hình ảnh phản cảm, trái với nếp sống văn minh, gây bức xúc trong dư luận (hầu đồng xiên lình, phán truyền dọa nạt, chữa bệnh không thuốc, lễ di cung hoán số...). 

Việc lợi dụng các hoạt động lễ hội, di tích nói chung và cơ sở thờ Mẫu nói riêng để kinh doanh, trục lợi như bán hàng thờ cúng trong khuôn viên cơ sở thờ tự giá cao, bán vé tham quan, gửi xe giá cao, dịch vụ viết sớ, khấn thuê, đổi tiền lẻ hưởng chênh lệch, bán hàng rong, ăn xin… khá phổ biến.

Việc xây dựng cơ sở thờ Mẫu

Trên thực tế phần lớn các công trình xây dựng thờ Mẫu thời gian qua thường không có giấy phép diễn ra khá phổ biến nhưng chính quyền chưa ngăn chặn, xử lý được. Việc tự phát xây dựng điện thờ tư gia (điện, đền, phủ…) đang diễn ra khá phổ biến, ở khía cạnh pháp luật xây dựng thì đây là công trình gia đình riêng lẻ. 

Mục đích xây dựng để hoạt động tín ngưỡng tập trung đông người nhưng hiện nay chưa có quy định pháp luật cụ thể để xử lý. Chính quyền chỉ xử lý khi không có giấy phép xây dựng (ở đô thị) và khi đi vào hoạt động mới hậu xử lý gắn với hoạt động tập trung đông người gây mất an ninh trật tự, an toàn cháy nổ, mê tín dị đoan… Mục đích điện thờ tư gia là để thực hiện hành lễ của cá nhân, gia đình có căn số thờ thần thánh, tuy nhiên trên thực tế chủ yếu hoạt động đông người gắn với cúng lễ, hầu đồng, bói toán… diễn ra khá công khai phổ biến ở nhiều địa phương. 

Việc trùng tu, sửa chữa, tu bổ di tích thờ Mẫu, theo quy định của Luật Di sản và Luật Xây dựng. Trên thực tế tình trạng xây dựng, trùng tu tự phát không xin phép cơ quan quản lý gây xâm hại di tích diễn ra khá nhiều đã làm vỡ yếu tố nguyên gốc của di tích. Tính tự phát trong xây sửa do chưa am hiểu kiến thức xây dựng, di sản của các thủ nhang, ban quản lý, chính quyền, nhà tài trợ… đã dẫn đến sự chắp vá, tùy tiện, không có quy hoạch tổng thể làm mất mỹ quan và an toàn của các công trình. 

Một số giải pháp, khuyến nghị

Để khắc phục những vấn đề tồn tại, hạn chế nêu trên thiết nghĩ rất cần có giải pháp tổng thể, khoa học, trước mắt cũng như lâu dài, sự chung tay đồng thuận của chính quyền các cấp các ngành liên quan cũng như người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và toàn thể nhân dân. 

Về phía chủ thể quản lý

Trước hết, cần hoàn thiện về chính sách pháp luật liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu. Cần bổ sung một số nội dung trong Luật Tín ngưỡng, tôn giáo, Luật Di sản Văn hóa, các luật liên quan và các văn bản dưới luật. 

Quy định cụ thể về địa điểm hợp pháp để cá nhân, tổ chức hoạt động tín ngưỡng làm nơi sinh hoạt, hoạt động tín ngưỡng; tiêu chí xác định cơ sở tín ngưỡng; điều kiện cho hình thành cơ sở tín ngưỡng mới; đưa các loại hình điện, phủ tư gia và hoạt động tại các cơ sở này vào quản lý; phân loại cơ sở tín ngưỡng để quy định cơ sở tín ngưỡng có quy mô nào thì mới cần có người đại diện, ban quản lý; quy định đối với việc thu hồi đăng ký hoạt động tín ngưỡng nếu phát hiện dấu hiệu bất thường, vi phạm; thời hạn đăng ký hoạt động tín ngưỡng; công nhận tổ chức tín ngưỡng… 

Thứ hai, kiện toàn tổ chức bộ máy quản lý hoạt động tín ngưỡng, văn hóa. Nhân sự trong bộ máy công tác quản lý hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo thường xuyên bồi dưỡng, tập huấn, đào tạo để đáp ứng nhiệm vụ được giao, cần người có đủ kiến thức pháp luật, kiến thức tín ngưỡng, kinh nghiệm và các yếu tố khác. 

Thứ ba, tăng cường công tác hướng dẫn, chỉ đạo các hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu. Đẩy mạnh việc hướng dẫn chính quyền địa phương về công tác quản lý hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu theo quy định pháp luật. Tăng cường việc tổ chức các hội nghị tuyên truyền, hướng dẫn pháp luật cho tổ chức, cá nhân chuyên thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu (thanh đồng, thủ từ, thủ nhang, thành viên ban quản lý, người đại diện cơ sở tín ngưỡng, thầy cúng, cung văn…) hiểu các quy định pháp luật liên quan nhằm hướng dẫn họ hoạt động đúng quy định của pháp luật nhằm giữ gìn, phát huy những giá trị văn hóa, đạo đức tốt đẹp trong hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu, nâng cao cảnh giác, không tin theo và không tham gia những hoạt động lợi dụng tín ngưỡng để vi phạm pháp luật.

Thứ tư, làm tốt công tác phối hợp giữa các các cấp, các ngành khác nhau như: Tôn giáo, văn hóa, an ninh, xây dựng, tài nguyên… Do vậy nhằm nâng cao hiệu quả công tác quản lý về hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu rất cần có sự phối hợp của các cấp các ngành liên quan để thống nhất quản lý, nhất là những vấn đề chưa quy định rõ trong các văn bản luật, việc xử lý các vi phạm pháp luật trong hoạt động thờ Mẫu. 

Thứ năm, các cấp các ngành cần tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra, kịp thời xử lý, ngăn chặn, loại bỏ dần các biểu hiện và xu hướng tiêu cực, sai trái trong hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu ảnh hưởng xấu đến an ninh xã hội, đạo đức văn hóa truyền thống. Vận động và xử lý đối với những người lợi dụng hoạt động tín ngưỡng thờ Mẫu để trục lợi, mê tín dị đoan, mất an ninh trật tự và các vi phạm khác.

Thứ sáu, các giải pháp khác như chính sách đặc thù cho người làm công tác tín ngưỡng tôn giáo bởi công việc có đặc điểm thường xuyên ngoài giờ hành chính, khó khăn. Công tác thi đua, khen thưởng, tôn vinh đúng người có đóng góp cho di sản văn hóa như về xét tặng danh hiệu “Nghệ nhân ưu tú, Nghệ nhân nhân dân” trong lĩnh vực di sản phi vật thể. Có chính sách hỗ trợ vật chất với những người nghệ nhân có kiến thức, đóng góp lớn cho cộng đồng… 

Về phía cộng đồng thờ Mẫu

Cần phát huy hiệu quả hoạt động của các mô hình tổ chức thờ Mẫu đang có (hội, trung tâm, câu lạc bộ, bản hội…) như: 

Thực hiện tốt các điều lệ, nội quy, quy định trong thực hành, hoạt động liên quan đến các nghi lễ, thực hành. Tổ chức các lớp tuyên truyền phổ biến pháp luật (mời công chức quản lý tôn giáo, văn hóa… đến báo cáo). Phối hợp các đơn vị nghiên cứu, quản lý tổ chức hội thảo, tọa đàm, tuyên truyền về các nội dung liên quan đến thực hành, bảo tồn phát huy giá trị, ngăn chặn những mặt tồn tại hạn chế trong hoạt động. 

Nâng cao nhận thức về kiến thức xã hội, pháp luật và tri thức thực hành cho các thanh đồng, cung văn, pháp sư… qua việc mở các khóa đào tạo, bồi dưỡng, truyền dạy kiến thức liên quan đến thờ Mẫu nhằm bảo tồn phát huy các giá trị trong tín ngưỡng thờ Mẫu sao cho phù hợp, hiệu quả. Tôn vinh, hỗ trợ những người thực hành chân chính, có kiến thức, có nhiều đóng góp tích cực cho cộng đồng thông qua các hình thức thi đua khen thưởng đích thực, cùng với những quy định về kỷ luật nghiêm những thành viên trong tổ chức có những vi phạm nội quy, điều lệ nội bộ tổ chức và pháp luật liên quan. 

Ngăn chặn, hạn chế tối đa các vi phạm pháp luật liên quan đến việc thờ Mẫu như thực hành sai nghi lễ, mất an ninh trật tự, bói toán, lãng phí, trục lợi, vi phạm trên không gian mạng… Về tổ chức, lâu dài cộng đồng thờ Mẫu cần có những kiến nghị với các cơ quan chức năng việc thành lập mô hình tổ chức phù hợp ở cấp toàn quốc để có sự phát triển bền vững, lâu dài.

Làm tốt các giải pháp nêu trên, chúng ta hy vọng trong thời gian tới, các tồn tại trong hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ dần được đẩy lùi, các giá trị di sản được bảo tồn, phát huy hơn nữa để thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu xứng đáng với việc đã được Nhà nước và UNESCO vinh danh.

Theo Hòa Hợp/VietNamNet