Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn do Báo Thể thao và Văn hóa (TTXVN) sáng lập và tổ chức thường niên từ năm 2020 nhằm trao cho các sáng tác, trình diễn nghệ thuật xuất sắc “của thiếu nhi” (thiếu nhi là chủ thể sáng tạo) hoặc “vì thiếu nhi” (thiếu nhi là đối tượng phục vụ), bao gồm 1 Giải thưởng Lớn mang tên Hiệp sĩ Dế Mèn (Cricket Knight) và một số tặng thưởng mang tên Khát vọng Dế Mèn (Cricket Desire).
Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn, ngay từ khi ra đời, đã đặt mục tiêu bao quát rộng rãi các lĩnh vực sáng tạo, từ văn học, nghệ thuật đến giải trí; từ các hình thức xuất bản truyền thống đến những nền tảng số đương đại.
Trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, bước vào mùa giải thứ 7 (năm 2026), Ban Tổ chức quyết định nâng tầm Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn.
Không chỉ dừng lại ở việc phát hiện và tôn vinh các sáng tạo “của thiếu nhi” và “vì thiếu nhi”, giải thưởng hướng tới mục tiêu dài hạn: góp phần kiến tạo một hệ sinh thái văn hóa, nghệ thuật dành cho thiếu nhi Việt Nam trong kỷ nguyên số.
Trước hết, giải thưởng sẽ triển khai các giải pháp thúc đẩy mạnh mẽ việc chuyển hóa những tác phẩm đoạt giải giàu tiềm năng thành các sản phẩm văn hóa có sức lan tỏa rộng rãi, đóng góp thiết thực cho sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam, đặc biệt trong lĩnh vực điện ảnh thiếu nhi.
Đây cũng chính là một trong những nhiệm vụ trọng tâm được Nghị quyết 80 xác định, với định hướng phát triển có trọng điểm các lĩnh vực như điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật, du lịch văn hóa, thiết kế, thời trang, thủ công truyền thống, trò chơi điện tử, ẩm thực và nội dung số.
Nghị quyết 80 đã nêu một trong những mục tiêu đến năm 2030 là: "Xây dựng môi trường văn hoá lành mạnh từ gia đình, nhà trường đến xã hội và không gian số. Phát triển văn học, nghệ thuật xứng tầm với lịch sử văn hoá dân tộc và tầm vóc đất nước trong kỷ nguyên mới".
Nghị quyết cũng đã đặt ra một trong những chỉ tiêu rất quan trọng: "100% học sinh, học viên, sinh viên trong hệ thống giáo dục quốc dân được tiếp cận, tham gia hiệu quả, thường xuyên các hoạt động nghệ thuật... ".
Bên cạnh đó, việc "xây dựng cơ chế đặc thù trong phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng và phát huy tài năng văn hoá, nghệ thuật" trở thành một trong những nhiệm vụ, giải pháp được nêu ra trong Nghị quyết 80.
Góp phần triển khai những nội dung nêu trên, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn không chỉ phát hiện, tôn vinh các tài năng văn hóa, nghệ thuật; là bệ đỡ, bệ phóng cho các tác giả, tác phẩm "của thiếu nhi", "vì thiếu nhi" mà còn khơi dậy nguồn lực sáng tạo trong thiếu nhi, cổ vũ văn hóa đọc, xây dựng môi trường văn hóa phong phú, lành mạnh cho thế hệ tương lai của đất nước; góp phần "xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện", đồng thời "bảo đảm bình đẳng trong thụ hưởng các giá trị văn hoá đối với các nhóm yếu thế", trong đó có trẻ em.
Trải qua 6 mùa giải đã có 4 giải Hiệp sĩ Dế Mèn lần lượt được trao cho nhà văn Nguyễn Nhật Ánh (2020), Trần Đức Tiến (2023), Lý Lan (2024) và nhạc sĩ Phạm Tuyên (2025) cùng 27 giải Khát vọng Dế Mèn, 4 Tặng thưởng được trao cho các văn nghệ sĩ trong và ngoài nước, trong đó có 8 tác giả là thiếu nhi.
Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn không giới hạn loại hình dự thi. Tác phẩm tham dự có thể thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau như văn học, mỹ thuật, âm nhạc, nghệ thuật trình diễn, trò chơi…
Sự mở rộng này phản ánh quan điểm tiếp cận thiếu nhi như một đối tượng sáng tạo liên ngành, đồng thời góp phần hình thành một hệ sinh thái nội dung phong phú, phù hợp với sự phát triển của đời sống văn hóa đương đại, nơi các loại hình nghệ thuật ngày càng có sự giao thoa và bổ trợ lẫn nhau.
Quy chế giải thưởng cũng được xây dựng theo hướng cởi mở nhưng chặt chẽ: Không giới hạn độ tuổi tác giả, khuyến khích sự tham gia của cả nghệ sĩ chuyên nghiệp, không chuyên và đặc biệt là các tác giả nhỏ tuổi; đồng thời bảo đảm quy trình xét chọn nghiêm túc thông qua Hội đồng giám khảo uy tín.
Bên cạnh hoạt động trao giải, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn còn gắn với các hoạt động xã hội mang ý nghĩa nhân văn, góp phần lan tỏa giá trị văn hóa và tinh thần sáng tạo đến cộng đồng, đặc biệt là trong việc khuyến khích trẻ em tiếp cận và tham gia vào các hoạt động nghệ thuật.
Bước sang mùa giải thứ 7 năm 2026, Giải thưởng Thiếu nhi Dế Mèn tiếp tục duy trì những tiêu chí cốt lõi, đồng thời kỳ vọng mở rộng hơn nữa sự tham gia của các tác giả, tổ chức và đơn vị hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật.
Thời gian nhận tác phẩm hạn chót vào 24h ngày 25.4.2026 (tất cả các tác phẩm hoặc bản thảo tác phẩm văn học, nghệ thuật được sáng tác, hoàn thiện hoặc công bố trong năm 2025 - 2026 (cụ thể, từ 1.1.2025 – 25.4.2026) đều có quyền dự thi).
Bản thảo tác phẩm dự thi gửi về email: [email protected]; bản cứng (sách in, băng đĩa…) gửi 6 bản mỗi tác phẩm về: Báo Thể thao và Văn hóa, số 11 Trần Hưng Đạo, Cửa Nam, Hà Nội.
Lễ tổng kết và trao giải dự kiến diễn ra vào dịp kỷ niệm Ngày Quốc tế thiếu nhi 1.6.2026.
Theo MINH HÀ (Báo Văn Hóa)
