Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Trí Dõi (Đại học Quốc gia Hà Nội) đã có những nghiên cứu công phu nhằm lý giải nguồn gốc thú vị của địa danh này. Nguồn tin được Báo Nghệ An đăng tải.
Thông thường, cách hiểu phổ biến cho rằng “Cửa Lò” gồm hai thành tố: “Cửa” - chỉ nơi sông đổ ra biển, và “Lò” - như một danh từ riêng. Tuy nhiên, theo các nhà nghiên cứu, cách lý giải này chưa thực sự đầy đủ.
Một cách giải thích dựa trên dân gian cho rằng “Cửa Lò” vốn là biến âm của “Cửa Lùa”. Khu vực này nằm ở nơi con sông Cấm đổ ra biển, kẹp giữa dãy núi thuộc xã Nghi Thiết cũ ở phía Bắc và núi Lô Sơn thuộc các xã Nghi Tân, Nghi Thủy cũ ở phía Nam. Địa thế đặc biệt khiến gió biển thổi vào hay gió từ đất liền thổi ra đều tạo cảm giác như luồng gió bị “lùa” qua một cửa hẹp. Từ đó, người dân gọi là “Cửa gió lùa”, rồi rút gọn thành “Cửa Lùa” và dần biến âm thành “Cửa Lò”. Khi người Pháp đặt chân tới vùng đất này, tên gọi được ghi chép lại trong văn tự và chính thức hóa thành “Cửa Lò”.
Một giả thuyết khác mang tính học thuật sâu sắc hơn được đưa ra bởi Bình Nguyên Lộc. Theo đó, “Cửa Lò” có thể bắt nguồn từ ngôn ngữ của cư dân Malayo - Polynesian (Nam Đảo), với từ “Kưala” mang nghĩa là “cửa sông” - nơi dòng nước đổ ra biển hoặc hợp lưu giữa các con sông.
Theo thời gian, “Kưala” hoặc “Kưalo” được bản địa hóa, biến đổi âm thanh để trở thành “Cửa Lò”. Để củng cố lập luận, ông dẫn chứng trong tác phẩm Việt sử tiêu án của Ngô Thì Sỹ, địa danh này từng được ghi là “Cola”. Nếu “Cửa Lò” đã tồn tại trước đó với nghĩa Hán - Việt, rất có thể sử gia họ Ngô đã dịch thành “Lô Khẩu”. Ngoài ra, những địa danh như Kỳ La (Hà Tĩnh) hay Cô La cũng được cho là có cùng nguồn gốc từ “Kưala”.
Từ các phân tích trên, PGS.TS Trần Trí Dõi đi đến kết luận: nhiều địa danh ven biển Nghệ An - Hà Tĩnh như Cửa Cần, Cửa Lò, Kỳ La hay núi Đầu Cân vẫn còn lưu giữ dấu ấn rõ nét của lớp cư dân nói ngôn ngữ Malayo - Polynesian cổ xưa. “Cửa Lò” vì thế không chỉ là một tên gọi địa lý, mà còn là “hóa thạch ngôn ngữ”, phản ánh lịch sử cư trú lâu đời của con người trên dải đất ven biển này.
Đáng chú ý, hệ thống địa danh liên quan như Lạch Lò hay núi Lô Sơn (thuộc xã Nghi Tân cũ) cũng mang cùng nguồn gốc, với ý nghĩa gắn liền với “con sông Lò” và “ngọn núi của sông Lò”. Đây có thể là lớp địa danh nguyên thủy, được người Việt tiếp nhận và gìn giữ khi đến khai phá vùng đất này.
Như vậy, đằng sau cái tên quen thuộc “Cửa Lò” không chỉ là một địa danh du lịch nổi tiếng, mà còn là câu chuyện dài về ngôn ngữ, lịch sử và sự giao thoa văn hóa qua hàng nghìn năm. Chính điều đó đã làm nên chiều sâu đặc biệt cho vùng đất biển giàu sức hút này.
