Bén duyên với đạo Mẫu từ một cơ duyên đặc biệt
Đồng thầy Ngô Quang Đạo cho biết, trước khi bước vào con đường thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, ông không phải là người đặc biệt quan tâm đến hầu đồng hay các nghi lễ Tam phủ.
Bước ngoặt đến khi gia đình tổ chức lễ tạ đất và trong nghi lễ, người thầy dẫn đạo nhận thấy ông có căn duyên với đạo Mẫu, khuyên nên thực hiện nghi lễ trình đồng mở phủ. Sau thời gian tìm hiểu và cân nhắc, ngày 1/11/2013, ông chính thức ra trình đồng tại bản điện Thiên An Điện dưới sự hướng dẫn của đồng thầy Lê Thị Sử.
"Tôi luôn nghĩ mình đến với đạo là nhờ sự dẫn dắt của Phật, Thánh và tổ tiên. Từ khi ra đồng, tôi không gặp nhiều trở ngại trên con đường phụng sự, mọi việc diễn ra khá thuận lợi", ông chia sẻ.
Hiện nay, ông chủ yếu thực hành nghi lễ tại Đền Lớn - Thánh Cao Sơn Linh Từ (xã Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh), đồng thời tham gia các nghi lễ tại nhiều đền, phủ khi được các bản hội và gia chủ thỉnh mời.
Đồng thầy Ngô Quang Đạo hiện là thành viên của Câu lạc bộ Bảo tồn và Phát huy giá trị di sản tín ngưỡng thờ Mẫu thuộc Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Bảo tồn di sản Văn hóa Quốc gia, Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển.
Điều cốt lõi của đạo Mẫu là hướng con người đến điều thiện
Theo đồng thầy Ngô Quang Đạo, giá trị lớn nhất của tín ngưỡng thờ Mẫu không nằm ở hình thức nghi lễ mà ở tư tưởng nhân văn hướng con người sống thiện lương, biết yêu thương và sẻ chia.
Ông cho rằng trong tâm thức dân gian, các vị Thánh luôn được nhân dân tôn kính bởi sự gần gũi, che chở và đồng hành với cuộc sống thường nhật của mỗi gia đình.
"Đạo Mẫu luôn hướng đến bách gia trăm họ, hướng con người tới những điều tốt đẹp. Điều quan trọng nhất vẫn là sống có tâm, có đức và biết làm điều thiện."
Theo ông, niềm tin tín ngưỡng là lựa chọn của mỗi người. Khi tiếp cận tín ngưỡng bằng sự hiểu biết và thái độ đúng đắn, người thực hành sẽ cảm nhận được những giá trị tinh thần mà đạo Mẫu mang lại.
Gia đình ông cũng có truyền thống tín ngưỡng, đặc biệt mẹ là người gắn bó với bản điện nhiều năm. Sự đồng thuận của gia đình trở thành động lực để ông yên tâm theo con đường phụng sự.
Nhìn lại chặng đường hơn một thập kỷ thực hành tín ngưỡng, đồng thầy Ngô Quang Đạo nhớ nhất quãng thời gian mới ra mở phủ khi điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn. Ông kể, sau lễ mở phủ, số tiền còn lại chỉ vài triệu đồng nhưng vẫn cố gắng duy trì các kỳ hầu lễ bằng tất cả sự thành tâm.
"Theo đạo, giàu thì một bó, khó thì một nén. Quan trọng nhất vẫn là cái tâm dâng lễ, chứ không phải mâm cao cỗ đầy."
Theo ông, mỗi canh hầu đều có quy mô khác nhau, tùy điều kiện của bản hội và gia chủ. Việc chuẩn bị lễ nghi cũng linh hoạt, tránh chạy theo hình thức hay sự phô trương.
Cần gìn giữ chuẩn mực trong thực hành tín ngưỡng
Bên cạnh những giá trị tích cực, đồng thầy Ngô Quang Đạo bày tỏ sự trăn trở trước tình trạng một số hoạt động thực hành tín ngưỡng trên mạng xã hội có dấu hiệu lệch chuẩn.
Ông cho rằng hiện tượng xem bói trực tuyến, hầu đồng thiếu nghi thức hoặc lợi dụng niềm tin để trục lợi đang ảnh hưởng đến hình ảnh của tín ngưỡng thờ Mẫu.
"Tín ngưỡng cần được thực hành đúng phép tắc, đúng truyền thống. Những biểu hiện biến tướng nếu không được chấn chỉnh sẽ làm mất đi giá trị vốn có."
Ông đề xuất các cơ quan quản lý văn hóa, cùng với các cơ sở thờ tự, cần tăng cường hướng dẫn, kiểm tra và tuyên truyền để cộng đồng thực hành đúng quy chuẩn, góp phần bảo vệ giá trị của di sản.
Theo đồng thầy Ngô Quang Đạo, dù tín ngưỡng thờ Mẫu đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, nhưng trong xã hội vẫn còn không ít người nhầm lẫn giữa tín ngưỡng và mê tín dị đoan.
Ông cho rằng cần tăng cường truyền thông chính thống, tổ chức các chương trình giới thiệu đúng về lịch sử, giá trị và ý nghĩa của tín ngưỡng để người dân có cái nhìn đầy đủ hơn.
Bên cạnh hoạt động trên các phương tiện truyền thông, việc tuyên truyền trực tiếp tại địa phương, thông qua các chương trình giao lưu, tọa đàm và sinh hoạt văn hóa cộng đồng cũng là giải pháp giúp di sản đến gần hơn với công chúng.
Không nên sân khấu hóa nghi lễ hầu đồng
Một nội dung được đồng thầy đặc biệt quan tâm là việc đưa nghi lễ hầu đồng lên sân khấu biểu diễn.
Theo ông, các giá hầu là thành tố thiêng trong thực hành tín ngưỡng, gắn với không gian đền, phủ và hệ thống nghi lễ truyền thống. Nếu tách khỏi không gian văn hóa vốn có, nghi lễ sẽ khó giữ được tính linh thiêng.
"Tôi cho rằng không nên biến hầu đồng thành một tiết mục biểu diễn đơn thuần. Điều cần lan tỏa là giá trị văn hóa của tín ngưỡng, còn việc thực hành nghi lễ nên diễn ra trong không gian thờ tự phù hợp."
Riêng đối với nghệ thuật chầu văn, ông nhận định việc sáng tác các tác phẩm mới là điều có thể thực hiện, miễn vẫn giữ được tinh thần, làn điệu và bản sắc truyền thống, qua đó góp phần đưa nghệ thuật chầu văn đến gần hơn với công chúng.
Theo đồng thầy Ngô Quang Đạo, để tín ngưỡng thờ Mẫu tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống đương đại, điều quan trọng nhất là cộng đồng thực hành với tinh thần tôn trọng truyền thống, tuân thủ các quy định của pháp luật và gìn giữ những chuẩn mực văn hóa đã được hình thành qua nhiều thế hệ.
"Khi mỗi thanh đồng đều thực hành bằng cái tâm và ý thức bảo tồn di sản, tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ tiếp tục lan tỏa những giá trị nhân văn, góp phần làm giàu thêm bản sắc văn hóa Việt Nam."
