Vùng đất gắn với hình thế “Mỏ Hạc”
Đền Ông Hoàng Mười nằm tại làng Xuân Am, nay thuộc xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An. Theo tư liệu của địa phương, đền được xây dựng từ thời Hậu Lê và từng mang tên chữ “Mỏ Hạc Linh Từ”.
Tên gọi này gắn với quan niệm dân gian về thế đất nơi di tích tọa lạc. Không gian xung quanh đền tương đối thoáng đãng, tạo nên cảnh quan đặc trưng của vùng đất Hưng Nguyên.
Từ lâu, địa điểm này đã trở thành nơi người dân và du khách tìm đến để dâng hương, tìm hiểu tín ngưỡng dân gian và khám phá những giá trị văn hóa gắn với vùng đất Nghệ An.
Đức Thánh Hoàng Mười trong tín ngưỡng dân gian
Đền thờ chính Đức Thánh Hoàng Mười, một nhân vật được tôn kính trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tứ phủ.
Trong dân gian Nghệ Tĩnh tồn tại nhiều truyền thuyết và cách lý giải khác nhau về thân thế Đức Thánh Hoàng Mười. Hình tượng này được gắn với những nhân vật lịch sử có công với đất nước, qua đó tạo nên sự đan xen giữa tín ngưỡng dân gian, truyền thuyết và ký ức lịch sử của cộng đồng.
Ngoài Đức Thánh Hoàng Mười, tại di tích còn có hệ thống thờ các vị phúc thần và nhân vật được cộng đồng tôn kính, góp phần hình thành không gian tín ngưỡng phong phú của ngôi đền.
Đây cũng là điểm cần phân biệt giữa tín ngưỡng, truyền thuyết dân gian với các dữ kiện lịch sử được xác lập bằng tư liệu. Những câu chuyện về sự hóa thân của Đức Thánh Hoàng Mười được lưu truyền trong dân gian và có nhiều dị bản.
Kiến trúc đền qua những biến động lịch sử
Theo tư liệu địa phương, đền được hình thành từ thời Hậu Lê, khoảng thế kỷ XVII. Khu di tích có diện tích hơn 10.600 m² và được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh.
Trải qua chiến tranh và nhiều biến động, công trình từng bị hư hại. Di tích sau đó được phục dựng, tôn tạo qua nhiều giai đoạn để có diện mạo như hiện nay.
Quần thể đền gồm các khu vực chính như Tam quan, đài Trung thiên, tắc môn, lầu Cô, lầu Cậu, Hạ điện, Trung điện và Thượng điện.
Kiến trúc hiện nay mang những đặc trưng của kiến trúc truyền thống, với vật liệu gỗ cùng các chi tiết trang trí, chạm khắc mang đậm phong cách đình, đền Việt Nam.
Bên trong di tích còn lưu giữ hệ thống tượng thờ, sắc phong và tư liệu Hán văn có giá trị đối với việc tìm hiểu lịch sử, tín ngưỡng và nghệ thuật truyền thống.
Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười
Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười là một hoạt động văn hóa tín ngưỡng được tổ chức hằng năm, thu hút đông đảo người dân và du khách.
Theo thông tin của địa phương, lễ hội chính diễn ra vào ngày 9 và 10 tháng 10 âm lịch. Đây là dịp cộng đồng thực hành các nghi lễ truyền thống, tưởng nhớ Đức Thánh Hoàng Mười và tôn vinh những giá trị văn hóa gắn với di tích.
Những ngày diễn ra lễ hội, không gian quanh di tích trở nên nhộn nhịp với các hoạt động văn hóa, nghi lễ và dòng người về dâng hương.
Lễ hội Đền Ông Hoàng Mười không chỉ có ý nghĩa trong đời sống tín ngưỡng của người dân địa phương mà còn góp phần tạo nên một sản phẩm văn hóa - du lịch đặc trưng của Nghệ An.
Điểm đến văn hóa, tâm linh của xứ Nghệ
Trong những năm gần đây, Đền Ông Hoàng Mười tiếp tục là một trong những điểm đến thu hút khách hành hương tại Nghệ An. Dịp đầu năm 2026, địa phương ghi nhận lượng người đến dâng hương tại di tích rất đông, cho thấy sức hút của điểm đến này trong đời sống văn hóa và du lịch tâm linh.
Không chỉ là nơi thực hành tín ngưỡng, Đền Ông Hoàng Mười còn là địa điểm để tìm hiểu về lịch sử, kiến trúc và văn hóa dân gian Nghệ Tĩnh.
Với vị trí hiện nay tại xóm Xuân Am, xã Hưng Nguyên, tỉnh Nghệ An, di tích tiếp tục giữ vai trò là một địa chỉ văn hóa tâm linh tiêu biểu của vùng đất xứ Nghệ.
