Để những giá trị ấy được gìn giữ và lan tỏa trong đời sống đương đại, bên cạnh vai trò của Nhà nước, các nhà khoa học và cộng đồng thực hành di sản, còn có những cá nhân âm thầm cống hiến bằng cả tâm huyết, trách nhiệm và tình yêu đối với văn hóa dân tộc. Ông Phạm Khắc Hảo, Chánh Văn phòng Trung tâm UNECO Nghiên cứu và Ứng dụng Phật học Việt Nam, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Bảo tồn Di sản Văn hóa Quốc gia thuộc Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, là một trong những người như thế.
Nhiều năm qua, ông đã dành trọn sự quan tâm đối với công tác bảo tồn di sản văn hóa, đặc biệt là việc nghiên cứu, thực hành, quảng bá và phát huy giá trị của Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt. Với ông, đây không đơn thuần là một hình thức tín ngưỡng dân gian mà là một kho tàng tri thức văn hóa, chứa đựng những giá trị lịch sử, đạo đức, nghệ thuật và nhân văn sâu sắc cần được gìn giữ cho các thế hệ mai sau.
Từ cội nguồn quê hương đến tình yêu di sản
Sinh ra và lớn lên trên quê hương An Mô - vùng đất địa linh nhân kiệt, nơi lưu giữ nhiều giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của dân tộc, ông Phạm Khắc Hảo từ nhỏ đã được nuôi dưỡng trong không gian văn hóa truyền thống đậm đặc bản sắc.
Đặc biệt, quần thể đền Sinh - đền Hóa, nơi gắn liền với Quốc mẫu Ỷ Lan và được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia, đã trở thành một phần ký ức sâu sắc trong tuổi thơ ông. Những câu chuyện về lịch sử dân tộc, về đạo lý uống nước nhớ nguồn, về truyền thống tôn kính tiền nhân được hun đúc từ chính môi trường văn hóa ấy.
Theo ông, tình yêu di sản không đến từ những lý thuyết khô cứng mà được hình thành từ những trải nghiệm rất tự nhiên trong đời sống cộng đồng. Chính những mùa lễ hội, những làn điệu hát văn, những nghi lễ truyền thống và sự gắn bó của người dân với di tích đã giúp ông hiểu rằng di sản không chỉ nằm trong sách vở mà hiện diện trong đời sống hằng ngày của nhân dân.
Từ nhận thức đó, ông lựa chọn con đường gắn bó lâu dài với công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.
Trong nhiều cuộc trao đổi chuyên môn, ông Phạm Khắc Hảo luôn khẳng định rằng Tín ngưỡng thờ Mẫu là một trong những thành tựu văn hóa độc đáo nhất của người Việt.
Nếu nhiều nền văn hóa trên thế giới đề cao các vị thần mang tính quyền uy và sức mạnh, thì người Việt lại dành vị trí đặc biệt cho hình tượng người Mẹ. Từ Mẫu Thượng Thiên, Mẫu Thượng Ngàn, Mẫu Thoải đến Mẫu Địa, tất cả đều phản ánh tư duy tôn trọng thiên nhiên, đề cao sự sinh sôi, che chở và nuôi dưỡng.
Theo ông, cốt lõi của Tín ngưỡng thờ Mẫu nằm ở giá trị nhân văn. Đó là sự tôn vinh người Mẹ, đề cao vai trò của người phụ nữ trong đời sống xã hội, là sự tri ân đối với những nhân vật lịch sử có công với dân với nước đã được nhân dân tôn thờ qua nhiều thế hệ.
“Đằng sau mỗi nghi lễ là một câu chuyện lịch sử, một bài học đạo đức và một thông điệp văn hóa được lưu truyền qua nhiều thế kỷ”, ông từng chia sẻ trong một cuộc tọa đàm về di sản văn hóa phi vật thể.
Ông cho rằng điều làm nên sức sống bền bỉ của Tín ngưỡng thờ Mẫu chính là khả năng dung hòa giữa đời sống tâm linh và đời sống xã hội, giữa niềm tin tín ngưỡng với những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc.
Không chỉ nghiên cứu, ông Phạm Khắc Hảo còn tích cực tham gia các hoạt động thực tiễn nhằm đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng.
Trong nhiều năm qua, ông đã đồng hành cùng các nghệ nhân, thanh đồng, cung văn và những người thực hành tín ngưỡng trên cả nước trong các chương trình giao lưu văn hóa, tọa đàm khoa học, thực hành nghi lễ và quảng bá giá trị di sản.
Theo ông, bảo tồn không có nghĩa là đóng khung di sản trong bảo tàng hay trong những trang sách nghiên cứu. Di sản chỉ thực sự sống khi được cộng đồng tiếp tục thực hành, trao truyền và sáng tạo trên nền tảng các giá trị cốt lõi.
Đó cũng là lý do ông luôn dành sự quan tâm đặc biệt tới vai trò của các nghệ nhân dân gian – những “báu vật nhân văn sống” đang trực tiếp lưu giữ và trao truyền các giá trị của Tín ngưỡng thờ Mẫu.
Ông cho rằng mỗi nghệ nhân không chỉ là người thực hành nghi lễ mà còn là người lưu giữ ký ức văn hóa của cộng đồng. Bởi vậy, việc tôn vinh, hỗ trợ và tạo điều kiện cho đội ngũ nghệ nhân tiếp tục hoạt động là nhiệm vụ quan trọng trong công tác bảo tồn di sản hiện nay.
Bên cạnh niềm vui khi Tín ngưỡng thờ Mẫu ngày càng được xã hội quan tâm, ông Phạm Khắc Hảo cũng không giấu được những trăn trở.
Theo ông, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đời sống tín ngưỡng, một số biểu hiện lệch chuẩn, thương mại hóa hoặc hiểu chưa đúng về bản chất của di sản vẫn còn tồn tại ở một số nơi.
Ông cho rằng nếu chỉ nhìn Tín ngưỡng thờ Mẫu dưới góc độ cầu tài, cầu lộc mà bỏ qua những giá trị văn hóa, lịch sử và đạo đức thì vô hình trung đã làm nghèo đi ý nghĩa của di sản.
Vì vậy, ông luôn nhấn mạnh yêu cầu bảo tồn phải đi đôi với giáo dục nhận thức cộng đồng. Người thực hành tín ngưỡng cần hiểu rõ nguồn gốc, ý nghĩa và giá trị của từng nghi lễ để bảo đảm việc thực hành diễn ra đúng với truyền thống văn hóa dân tộc.
Theo ông, bảo vệ tính thiêng của di sản không phải bằng những rào cản hành chính mà bằng tri thức, sự hiểu biết và ý thức trách nhiệm của cộng đồng.
Góp phần bảo tồn di tích gắn với không gian thực hành tín ngưỡng
Song hành với việc bảo tồn di sản phi vật thể, ông Phạm Khắc Hảo còn đặc biệt quan tâm đến việc bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa, nơi lưu giữ không gian thực hành tín ngưỡng.
Tại quê hương mình, ông đã trực tiếp tham gia nhiều hoạt động phục vụ tín ngưỡng, bảo vệ di tích và vận động các nguồn lực xã hội hóa nhằm góp phần tu bổ, tôn tạo các hạng mục của quần thể đền Sinh - đền Hóa.
Theo ông, di sản vật thể và phi vật thể luôn có mối quan hệ mật thiết với nhau. Một ngôi đền không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, là không gian để các nghi lễ truyền thống được tiếp tục duy trì.
Bởi vậy, việc bảo tồn di tích phải gắn với việc bảo tồn các giá trị văn hóa đang hiện hữu trong không gian ấy.
Một trong những điều khiến ông luôn trăn trở là làm thế nào để thế hệ trẻ hiểu, yêu và tự hào về các giá trị văn hóa truyền thống.
Theo ông, bảo tồn di sản không chỉ dành cho hôm nay mà còn là trách nhiệm đối với tương lai. Nếu lớp trẻ không hiểu về di sản thì những giá trị văn hóa được gìn giữ suốt hàng trăm năm sẽ đứng trước nguy cơ mai một.
Vì vậy, ông luôn ủng hộ việc đưa các hoạt động trải nghiệm văn hóa, giáo dục di sản, tìm hiểu Tín ngưỡng thờ Mẫu và các loại hình văn hóa dân gian vào các chương trình cộng đồng, tạo cơ hội để thế hệ trẻ tiếp cận di sản bằng những hình thức sinh động và gần gũi.
Con đường bảo tồn di sản chưa bao giờ là hành trình dễ dàng. Đó là công việc đòi hỏi sự kiên trì, lòng đam mê và trách nhiệm lâu dài đối với cộng đồng.
Nhưng với ông Phạm Khắc Hảo, đó không chỉ là công việc mà còn là một phần trách nhiệm của người con đối với quê hương, dân tộc.
Từ những hoạt động nghiên cứu, kết nối cộng đồng, bảo vệ di tích đến việc quảng bá và phát huy giá trị Tín ngưỡng thờ Mẫu, ông đang góp phần viết tiếp câu chuyện bảo tồn văn hóa bằng những hành động cụ thể, thiết thực và bền bỉ.
Trong bối cảnh đất nước đang xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, những người như ông Phạm Khắc Hảo chính là những hạt nhân tích cực trong hành trình gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa truyền thống.
Bằng tâm huyết, tri thức và trách nhiệm xã hội, ông không chỉ góp phần bảo vệ một di sản văn hóa đã được thế giới ghi nhận, mà còn đang truyền cảm hứng về tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa Việt Nam cho cộng đồng hôm nay và các thế hệ mai sau.
