Nghị định 109/2026/NĐ-CP của Chính phủ, có hiệu lực từ ngày 18.5.2026, quy định xử phạt vi phạm hành chính trong nhiều lĩnh vực, trong đó có hôn nhân và gia đình.
Theo Điều 62, người đang có vợ hoặc có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác; người chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người mình biết rõ là đang có chồng, có vợ… có thể bị phạt từ 5-10 triệu đồng. Mức này tăng so với quy định cũ tại Nghị định 82/2020/NĐ-CP.
Không phải mọi quan hệ ngoài hôn nhân đều bị xử phạt
Điểm cần lưu ý là pháp luật không dùng khái niệm “ngoại tình” theo nghĩa đời sống thông thường để xử phạt mọi quan hệ tình cảm ngoài hôn nhân. Căn cứ xử lý thường đặt vào hành vi cụ thể: kết hôn trái pháp luật hoặc chung sống như vợ chồng với người khác khi một trong hai bên đang có vợ, có chồng.
Luật Hôn nhân và gia đình năm 2014 xác định chế độ hôn nhân ở Việt Nam là tự nguyện, tiến bộ, một vợ một chồng, vợ chồng bình đẳng; đồng thời cấm người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác.
Vì vậy, việc xử phạt không thể chỉ dựa trên lời đồn, tin nhắn riêng tư hoặc nghi ngờ cảm tính. Cơ quan có thẩm quyền phải xem xét chứng cứ, mức độ công khai, việc tổ chức cuộc sống chung, quan hệ tài sản, con chung, sự thừa nhận của gia đình, hàng xóm, xã hội xung quanh… để xác định có hay không hành vi “chung sống như vợ chồng”.
Có thể bị xử lý hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng
Ngoài xử phạt hành chính, hành vi vi phạm chế độ một vợ, một chồng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.
Điều 182 Bộ luật Hình sự năm 2015 quy định: người đang có vợ, có chồng mà kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng với người khác; hoặc người chưa có vợ, chưa có chồng mà kết hôn/chung sống như vợ chồng với người mình biết rõ là đang có chồng, có vợ, có thể bị phạt cảnh cáo, cải tạo không giam giữ đến 1 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 1 năm nếu làm cho quan hệ hôn nhân của một hoặc hai bên dẫn đến ly hôn, hoặc đã bị xử phạt hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.
Khung hình phạt nặng hơn là phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm nếu hành vi làm cho vợ, chồng hoặc con của một trong hai bên tự sát; hoặc đã có quyết định của tòa án hủy việc kết hôn, buộc chấm dứt việc chung sống như vợ chồng trái pháp luật mà vẫn duy trì quan hệ đó.
Như vậy, ranh giới giữa xử phạt hành chính và xử lý hình sự nằm ở hậu quả, tiền sử vi phạm và mức độ cố ý tiếp tục duy trì quan hệ trái pháp luật.
Đảng viên, cán bộ, công chức, viên chức có thể bị kỷ luật
Đối với đảng viên, hậu quả không dừng ở phạt tiền. Quy định 69-QĐ/TW ngày 6.7.2022 của Bộ Chính trị về kỷ luật tổ chức đảng, đảng viên vi phạm là căn cứ quan trọng để xem xét trách nhiệm kỷ luật trong Đảng.
Theo Điều 51 Quy định 69-QĐ/TW, đảng viên vi phạm quy định về hôn nhân và gia đình có thể bị xử lý kỷ luật tùy mức độ. Trường hợp vi phạm chế độ hôn nhân một vợ, một chồng, ảnh hưởng đến hạnh phúc gia đình, gây dư luận xấu trong xã hội có thể bị kỷ luật nghiêm, thậm chí khai trừ.
Với cán bộ, công chức, viên chức, hành vi vi phạm pháp luật về hôn nhân và gia đình cũng có thể là căn cứ xem xét kỷ luật hành chính, nhất là khi đã có kết luận của cơ quan có thẩm quyền, bị xử phạt hành chính, gây hậu quả hoặc ảnh hưởng đến uy tín cơ quan, đơn vị.
Nghị định 112/2020/NĐ-CP quy định việc xử lý kỷ luật phải căn cứ vào nội dung, tính chất, mức độ, tác hại, nguyên nhân vi phạm, tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ và hậu quả gây ra. Tùy đối tượng và mức độ, hình thức kỷ luật có thể là khiển trách, cảnh cáo, hạ bậc lương, giáng chức, cách chức hoặc buộc thôi việc. Tuy nhiên, không có chuyện “cứ ngoại tình là tự động bị đuổi việc”; cơ quan quản lý phải xem xét hồ sơ, chứng cứ, kết luận vi phạm và quy trình xử lý theo quy định.
Hệ quả trong ly hôn, tài sản, con cái
Ngoài chế tài của Nhà nước hoặc cơ quan, hành vi vi phạm nghĩa vụ vợ chồng còn có thể trở thành căn cứ trong tranh chấp hôn nhân. Luật Hôn nhân và gia đình quy định vợ chồng có nghĩa vụ thương yêu, chung thủy, tôn trọng, quan tâm, chăm sóc, giúp đỡ nhau. Khi một bên vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ chồng, làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, tòa án có thể giải quyết ly hôn theo yêu cầu của một bên.
Trong giải quyết tài sản khi ly hôn, tài sản chung của vợ chồng về nguyên tắc được chia đôi nhưng có tính đến nhiều yếu tố, trong đó có “lỗi của mỗi bên trong vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng”. Vì vậy, hành vi vi phạm nghĩa vụ chung thủy nếu được chứng minh có thể là một yếu tố được tòa án cân nhắc khi giải quyết tài sản, cùng với hoàn cảnh gia đình, công sức đóng góp và quyền lợi chính đáng của vợ, con.
Đối với con cái, việc một bên vi phạm nghĩa vụ hôn nhân không đồng nghĩa tự động mất quyền nuôi con. Tòa án vẫn xem xét quyền lợi mọi mặt của con, điều kiện chăm sóc, giáo dục, môi trường sống và sự ổn định tâm lý. Tuy nhiên, một hành vi gây tổn thương gia đình, kéo dài căng thẳng hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống của con có thể trở thành yếu tố bất lợi trong quá trình xem xét.
Góc nhìn xã hội học: Cái giá không chỉ nằm ở chế tài
Trao đổi với Văn Hóa, PGS.TS Trịnh Hòa Bình cho rằng, bên cạnh các chế tài pháp luật và hình thức kỷ luật đã được quy định, hành vi ngoại tình, đặc biệt khi đã vượt qua giới hạn đạo đức và xâm phạm chế độ hôn nhân một vợ, một chồng, còn kéo theo những hệ lụy xã hội, tinh thần rất nặng nề.
Theo ông, gia đình trong văn hóa Việt Nam không chỉ là quan hệ pháp lý giữa hai cá nhân, mà còn gắn với danh dự, niềm tin, trách nhiệm với con cái, cha mẹ, họ hàng và cộng đồng xung quanh. Khi một người đã có gia đình nhưng vẫn cố tình duy trì quan hệ ngoài hôn nhân, nhất là đến mức chung sống như vợ chồng với người khác, hành vi đó không chỉ làm tổn thương người bạn đời, mà còn đẩy cha mẹ, con cái và những người thân trong gia đình vào trạng thái đau khổ, xấu hổ, mất niềm tin.
“Có những cái giá không đo được bằng tiền phạt. Một hành vi sai trái trong hôn nhân có thể làm mất lòng tin, làm tổn thương vợ hoặc chồng, khiến con cái hoang mang, mặc cảm, cha mẹ hai bên đau lòng, danh dự gia đình bị ảnh hưởng và bản thân người vi phạm phải đối diện với sự phê phán của cộng đồng. Khi niềm tin bị phá vỡ, ly hôn có thể là hệ quả rất khó tránh khỏi”, PGS.TS Trịnh Hòa Bình nói.
Từ góc nhìn xã hội học, ông cho rằng ngoại tình không bao giờ chỉ là câu chuyện riêng của hai người. Khi niềm tin hôn nhân bị phản bội, người bạn đời có thể chịu tổn thương tâm lý kéo dài; con cái mất cảm giác an toàn trong chính gia đình mình; cha mẹ hai bên phải gánh nỗi đau, sự day dứt và áp lực trước họ hàng, làng xóm, cơ quan, cộng đồng.
Nghiêm trọng hơn, nhiều cuộc hôn nhân rơi vào đổ vỡ, dẫn tới ly hôn, kéo theo tranh chấp con cái, tài sản và những vết thương tinh thần khó hàn gắn.
Vì vậy, theo PGS.TS Trịnh Hòa Bình, mỗi cá nhân cần ý thức rõ ranh giới của trách nhiệm hôn nhân. Khi đã bước vào đời sống gia đình, sự chung thủy không chỉ là nghĩa vụ pháp lý mà còn là một chuẩn mực văn hóa. Thay vì để sự việc đi đến mức phải xử phạt, kỷ luật, ra tòa ly hôn hoặc làm tổn thương những người thân yêu nhất, điều quan trọng hơn là mỗi người cần biết tự điều chỉnh hành vi, tôn trọng bạn đời, gìn giữ danh dự gia đình và tránh những mối quan hệ có thể làm đổ vỡ tổ ấm.
Cần tránh cách hiểu cực đoan
Việc tăng mức phạt hành chính từ ngày 18.5.2026 cho thấy chế tài trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình đang được siết chặt hơn. Tuy nhiên, cần tránh cách hiểu rằng mọi quan hệ tình cảm ngoài hôn nhân đều lập tức bị phạt tiền, bị kỷ luật hoặc bị truy cứu hình sự.
Điều pháp luật xử lý là hành vi cụ thể: kết hôn trái pháp luật, chung sống như vợ chồng trái với chế độ một vợ, một chồng, tái phạm sau khi đã bị xử phạt hoặc gây hậu quả nghiêm trọng. Với người là đảng viên, cán bộ, công chức, viên chức hoặc người giữ vị trí có ảnh hưởng xã hội, trách nhiệm còn được nhìn nhận dưới góc độ đạo đức, lối sống, uy tín công vụ và chuẩn mực của tổ chức.
Từ một hành vi tưởng là “chuyện riêng”, ngoại tình khi đã vượt qua ranh giới pháp luật có thể trở thành câu chuyện của chế tài, kỷ luật, danh dự, tài sản và sự ổn định của cả gia đình. Vì vậy, thông điệp quan trọng nhất không chỉ là “phạt bao nhiêu tiền”, mà là ý thức tôn trọng cam kết hôn nhân, trách nhiệm với người bạn đời, con cái và chuẩn mực văn hóa gia đình.
Theo NGUYỄN THÚY HIỀN (Báo Văn Hóa)
