Đền Tam Lang ở Hà Tĩnh – Di tích lịch sử, tâm linh hơn 600 năm tuổi trên núi Nàng Tiên

Giữa không gian núi rừng thanh tĩnh của xã Xuân Lộc, tỉnh Hà Tĩnh, đền Tam Lang từ lâu đã trở thành điểm đến quen thuộc của người dân và du khách mỗi dịp đầu xuân hay các ngày lễ truyền thống.

Theo các tư liệu lịch sử và truyền thuyết dân gian, ngôi đền được hình thành vào cuối thời Trần, đầu thời Lê, cách đây hơn 600 năm. Đền thờ Tam Lang Long Vương – vị thần được tín ngưỡng dân gian tôn là người cai quản sông nước, gắn với mong ước về cuộc sống bình yên, mùa màng thuận lợi của cư dân nông nghiệp.

Bên cạnh Tam Lang Long Vương, đền còn phối thờ nhiều vị thần và các nhân vật có công với quê hương, đất nước. Qua nhiều thế kỷ, nơi đây từng được các triều đại phong kiến ban nhiều sắc phong. Đến nay, di tích vẫn lưu giữ hàng chục đạo sắc phong Hán Nôm đã được dịch thuật, góp phần phản ánh bề dày lịch sử và tín ngưỡng của vùng Trà Sơn.

Trong năm, đền Tam Lang duy trì nhiều lễ nghi truyền thống theo lịch âm như lễ Khai hạ, Khai sắc, Kỳ phúc, lễ húy kỵ, lễ Sắp ấn và lễ Trừ tịch. Đây là dịp để người dân địa phương thực hành các nghi lễ tín ngưỡng, đồng thời gìn giữ nhiều nét đẹp văn hóa dân gian.

Theo truyền ngôn địa phương, đền Tam Lang còn gắn với một câu chuyện về cuộc khởi nghĩa Lam Sơn. Tương truyền, trước một trận đánh, nghĩa quân của Lê Lợi từng dừng chân tại khu vực này. Sau khi làm lễ cầu khấn, đoàn quân tìm lại được voi và ngựa bị thất lạc. Về sau, hai tượng voi cùng hai tượng ngựa được dựng trước đền để ghi nhớ sự kiện theo truyền thuyết dân gian. Từ đó, nhiều người còn gọi nơi đây là đền Voi Ngựa, gắn với câu ca quen thuộc: "Ai về mỏi chợ mà coi/ Trên đền, dưới chợ hai voi quỳ chầu".

Không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, đền Tam Lang còn được nhắc đến trong nhiều giai đoạn lịch sử. Theo các tài liệu địa phương, thời kỳ Xô viết Nghệ Tĩnh (1930–1931), khu vực đền từng là nơi diễn ra một số hoạt động của phong trào cách mạng. Những năm trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, khu vực này tiếp tục được sử dụng phục vụ hoạt động của lực lượng cách mạng.

Đến thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, khi khu vực Ngã ba Đồng Lộc trở thành trọng điểm đánh phá, vùng phụ cận đền Tam Lang được sử dụng cho nhiều nhiệm vụ hậu cần và quân sự, góp phần bảo đảm hoạt động trên tuyến chi viện chiến lược.

Trải qua nhiều lần trùng tu, tôn tạo, đền vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc truyền thống của vùng Bắc Trung Bộ với các hạng mục như nghi môn, sân đền, trung điện, thượng điện và khu cung cấm, tạo nên không gian cổ kính giữa lưng chừng núi.