Sáng 21/11, Quốc hội biểu quyết thông qua luật, dự kiến có hiệu lực từ ngày 1/1/2028. Những quy định mới hướng tới bảo vệ người hiến, ngăn chặn tình trạng mua bán tạng và xây dựng cơ chế điều phối hoạt động hiến, ghép trên phạm vi toàn quốc.

Người dưới 18 tuổi không được hiến bộ phận cơ thể để ghép cho người khác
Theo quy định mới, người chưa đủ 18 tuổi không được lấy bộ phận cơ thể để ghép cho người khác, kể cả trong trường hợp đã chết não hoặc chết tuần hoàn. Nhóm tuổi này cũng không được đăng ký hiến bộ phận cơ thể hoặc hiến xác.
Ngoại lệ được đặt ra đối với việc hiến mô tái sinh khi còn sống. Người dưới 18 tuổi chỉ được hiến trong trường hợp đặc biệt, người nhận là anh, chị hoặc em ruột và không có người trưởng thành phù hợp để hiến.
Quá trình này phải đáp ứng nhiều điều kiện nghiêm ngặt: người hiến đủ sức khỏe, tự nguyện, được tư vấn độc lập và đánh giá tâm lý, xã hội phù hợp với độ tuổi. Việc hiến phải có sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ theo quy định.
Đặc biệt, quyết định lấy mô phải được Hội đồng tư vấn chuyên môn xem xét, chấp thuận. Thành phần hội đồng có chuyên gia y tế, pháp luật, tâm lý và đại diện cơ quan hoặc tổ chức bảo vệ quyền trẻ em.
Người từ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến tạng cho người thân
Luật cũng phân chia điều kiện hiến bộ phận cơ thể khi còn sống theo độ tuổi.
Cụ thể, người từ đủ 18 đến dưới 25 tuổi chỉ được hiến bộ phận cơ thể cho thành viên gia đình. Người từ đủ 25 tuổi trở lên có thể hiến cho người ngoài gia đình nhưng không được tự chỉ định hoặc lựa chọn người nhận, ngoại trừ trường hợp người nhận thuộc diện thành viên gia đình.
Nhóm thành viên gia đình được xác định gồm vợ, chồng, cha mẹ đẻ, con đẻ, anh chị em ruột và ông bà nội, ngoại. Việc hiến giữa vợ và chồng còn phải đáp ứng thời gian kết hôn tối thiểu theo quy định của Chính phủ.
Người hiến phải đăng ký, bảo đảm điều kiện sức khỏe và trải qua quy trình tư vấn, đánh giá độc lập. Cơ sở y tế có trách nhiệm thành lập hội đồng chuyên môn để xem xét tính tự nguyện, loại trừ nguy cơ bị ép buộc hoặc lợi dụng.
Hiến tạng sau khi qua đời phải bảo đảm sự đồng thuận của gia đình
Một nội dung đáng chú ý khác là luật mở rộng khả năng tiếp nhận mô, bộ phận cơ thể từ người chết não hoặc chết tuần hoàn, kể cả khi người đó chưa đăng ký hiến lúc còn sống.
Tuy nhiên, việc hiến chỉ được tiến hành khi không có thông tin thể hiện người đã mất từng phản đối và người đại diện của họ có văn bản bày tỏ nguyện vọng hiến, đồng thời bảo đảm sự đồng thuận của những người cùng hàng đại diện.
Ngay cả trường hợp người mất đã đăng ký hiến tạng hoặc có văn bản đồng ý từ trước, cơ sở y tế vẫn phải thực hiện quy trình xác nhận nguyện vọng của người đại diện theo quy định. Nếu gia đình từ chối hoặc thể hiện sự không đồng thuận, việc lấy mô, tạng không được thực hiện.
Việc xác định chết não, chết tuần hoàn phải do hội đồng chuyên môn độc lập tiến hành. Những người trực tiếp điều trị, tư vấn hiến hoặc tham gia kíp lấy, ghép không được tham gia hội đồng xác định tình trạng chết của người hiến.
Sau khi lấy tạng, cơ sở y tế phải có trách nhiệm khôi phục hình thể, bảo đảm thẩm mỹ cho người hiến và phối hợp với gia đình thực hiện các nghi thức tiễn biệt theo quy định.
Bổ sung quyền lợi cho người hiến và thân nhân
Luật mới dành nhiều chính sách nhằm ghi nhận, bảo vệ những người hiến mô, bộ phận cơ thể.
Người hiến bộ phận cơ thể khi còn sống được chăm sóc, phục hồi sức khỏe miễn phí ngay sau khi hiến; được khám định kỳ, cấp thẻ bảo hiểm y tế và chứng nhận hiến tạng. Khi có nhu cầu ghép và nằm trong danh sách chờ, người từng hiến tạng được hưởng chế độ ưu tiên theo quy định.
Đối với người hiến mô, luật cũng quy định các quyền lợi về chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ chi phí hợp lý, cấp chứng nhận và ưu tiên ghép mô khi có chỉ định y tế.
Đáng chú ý, thân nhân của người hiến tạng sau khi chết não hoặc chết tuần hoàn, gồm cha mẹ đẻ, vợ chồng, con ruột và anh chị em ruột, được hưởng chính sách ưu tiên ghép nếu có tên trong danh sách chờ và đáp ứng điều kiện y khoa.
Thiết lập hệ thống điều phối hiến, ghép tạng toàn quốc
Luật đặt ra cơ chế điều phối thống nhất thông qua cơ quan điều phối quốc gia và hệ thống dữ liệu quản lý mô, bộ phận cơ thể người.
Việc phân bổ tạng căn cứ vào mức độ tương thích giữa người hiến và người nhận, tình trạng cấp thiết về y khoa, khả năng thành công sau ghép và thời gian chờ. Trẻ em, người từng hiến tạng và một số thân nhân của người hiến thuộc các nhóm được xem xét ưu tiên theo quy định.
Toàn bộ thông tin liên quan đến người đăng ký hiến, người hiến và người nhận ghép phải được mã hóa, bảo mật. Hệ thống dữ liệu này được kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia về y tế, dân cư và định danh điện tử.
Bên cạnh đó, luật nghiêm cấm mọi hành vi mua bán mô, bộ phận cơ thể người, mua bán xác, môi giới hiến tạng vì mục đích thương mại; lợi dụng quan hệ nuôi con nuôi, giám hộ hoặc chăm sóc thay thế để trục lợi từ việc hiến, nhận tạng. Các hoạt động đưa người ra nước ngoài hoặc đưa người nước ngoài vào Việt Nam để mua bán, ghép tạng trái pháp luật cũng bị nghiêm cấm.
Ngày 20/5 hằng năm là Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể
Ngoài những quy định về hiến, ghép tạng, luật còn mở rộng phạm vi quản lý đối với hoạt động tiếp nhận, nuôi cấy, bảo quản, vận chuyển và cung ứng mô, tế bào phục vụ điều trị, nghiên cứu khoa học.
Các ngân hàng mô phải đáp ứng tiêu chuẩn chuyên môn, quy chuẩn kỹ thuật, bảo đảm việc ghi nhãn và truy xuất nguồn gốc. Hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm lâm sàng liên quan cũng phải được cơ quan có thẩm quyền phê duyệt.
Luật đồng thời bổ sung quy định về bảo quản tinh trùng, noãn, phôi và các mô sinh sản nhằm phục vụ việc bảo tồn khả năng sinh sản. Trong một số trường hợp được luật quy định, người vợ có thể sử dụng tinh trùng hoặc phôi đã lưu giữ của người chồng sau khi người chồng qua đời.
Đặc biệt, ngày 20/5 hằng năm được chọn là Ngày Tri ân người hiến mô, bộ phận cơ thể, nhằm tôn vinh những nghĩa cử nhân văn của người hiến và gia đình.
Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác có hiệu lực từ ngày 1/1/2028. Cơ sở dữ liệu quản lý mô, bộ phận cơ thể người phải được hoàn thành, đưa vào vận hành trước ngày 31/12/2028.