Chiếc rương của quan lớn và lời dặn của người thầy già

Ngày xưa, ở một vương quốc nọ, có vị quan lớn làm việc trong triều đã nhiều năm. Một hôm, quan nhận chiếu chỉ chuyển đến trấn nhậm một vùng đất xa kinh thành.

Trước ngày rời phủ, quan gọi người thư lại già đến, dặn rằng:

- Ngươi hãy kiểm tra lại những gì ta đang có. Thứ gì thuộc về ta thì ghi cho đủ, thứ gì thuộc về gia quyến thì phân cho minh bạch. Đừng để đến lúc đi xa, người đời lại bảo ta hồ đồ trong chuyện sổ sách.

Thư lại vâng lệnh, mang ra một cuốn sổ dày, giấy đã ngả màu theo năm tháng.

Trang đầu ghi một tòa nhà bên bờ sông Nguyệt, phía trước có sân rộng, phía sau có vườn cây ăn quả.

Trang thứ hai ghi một trang viên dưới chân núi Tùng, trong vườn có ao sen, ngoài cổng có hàng tùng già.

Trang thứ ba ghi mấy dãy nhà ở phố Đông, nơi người buôn bán qua lại tấp nập.

Trang thứ tư ghi một khu điền trang ngoài thành, ruộng nối ruộng, bờ nối bờ, đến mùa lúa chín, đứng trên gò cao nhìn xuống chỉ thấy một màu vàng trải tận chân trời.

Thư lại lật thêm mấy trang nữa. Nào nhà nghỉ bên hồ, nào vườn thuốc ở phía nam, nào cửa hiệu trong chợ lớn, nào kho hàng gần bến đò.

Càng đọc, giọng ông càng nhỏ.

Cuối cùng, ông dừng bút, ngẩng lên hỏi:

- Bẩm đại nhân, những thứ này đều đã được ghi vào sổ. Nhưng tiểu nhân còn một điều chưa rõ.

Quan đang thưởng trà, thong thả đáp:

- Cứ nói!

- Người xưa thường bảo, một đời người chỉ cần ba gian nhà, vài sào ruộng, có cơm ăn áo mặc là đủ. Vì sao gia sản của đại nhân rộng đến mức phải dùng nhiều trang giấy mới ghi hết?

Quan bật cười:

- Người xưa sống theo thời người xưa. Ta sống theo thời của ta. Có tài thì làm nên nghiệp lớn, có cơ hội thì gây dựng cơ đồ. Chẳng lẽ giàu có lại là điều đáng trách?

Thư lại cúi đầu:

- Tiểu nhân không dám nói giàu có là điều đáng trách. Chỉ xin hỏi, những gì có được nhờ tài năng thì đáng quý, còn những gì có được nhờ quyền thế, liệu có cùng một giá trị hay không?

Nụ cười trên môi quan chợt nhạt đi.

Một lúc sau, quan đặt chén trà xuống:

- Ngươi làm việc ở phủ đã lâu, sao hôm nay lại nói những lời khó nghe như vậy?

Thư lại bình tĩnh thưa:

- Vì tiểu nhân đã già, mắt có thể mờ, tay có thể run, nhưng vẫn nhớ lời tiên phụ dạy rằng: Khi đứng dưới mái nhà người khác, phải biết ai đã dựng cột, ai đã lợp ngói. Đừng thấy mình đang ngồi trong nhà mà tưởng cả căn nhà là do mình làm nên.

Quan im lặng.

Đúng lúc ấy, một vị thầy đồ già đi ngang qua phủ, được mời vào uống trà. Nghe chuyện, thầy đồ không hỏi quan có bao nhiêu nhà, bao nhiêu ruộng, cũng chẳng hỏi những thứ ấy đáng giá bao nhiêu vàng bạc.

Ông chỉ hỏi:

- Đại nhân đã làm quan nhiều năm, vậy trong những năm ấy, ngài đã để lại được điều gì cho dân?

Quan đáp ngay:

- Ta đã sửa đường, mở chợ, dựng cầu, giúp dân buôn bán thuận tiện hơn.

Thầy đồ gật đầu:

- Vậy thì tốt. Đường ngài mở, người đời sau còn đi. Cầu ngài dựng, người đời sau còn qua. Chợ ngài mở, người đời sau còn sinh kế. Những thứ ấy mới thật sự là gia sản của người làm quan.

Nói rồi, ông nhìn cuốn sổ trên bàn:

- Còn nhà cửa, ruộng vườn của riêng mình, dù nhiều đến đâu, cuối cùng cũng chỉ là vật ngoài thân. Nếu có được bằng công sức chính đáng, chẳng ai có quyền chê bai. Nhưng nếu một ngày người ta phải hỏi tài sản ấy từ đâu mà có, thì đừng vội trách người đời lắm lời. Hãy tự hỏi mình đã làm gì để câu trả lời trở nên khó khăn đến vậy.

Cả gian phòng bỗng yên lặng.

Quan nhìn ra sân. Ngoài kia, mấy người phu đang khiêng những chiếc rương lớn lên xe. Rương nào cũng khóa cẩn thận, dây buộc chằng chịt.

Quan chợt hỏi thầy đồ:

- Theo tiên sinh, người ta nên tích lũy bao nhiêu mới là đủ?

Thầy đồ cười hiền:

- Người biết đủ thì ít mà lòng vẫn rộng. Người không biết đủ thì nhiều đến đâu cũng thấy thiếu.

- Vậy người có quyền nên giữ điều gì quý nhất?

- Giữ lòng ngay khi có quyền, giữ tay sạch khi có lợi, giữ lời thật khi bị hỏi. Ba điều ấy nghe đơn giản, nhưng người đời đã đánh mất thì tìm lại khó hơn vàng bạc gấp bội.

Sáng hôm sau, quan lên đường.

Đoàn tùy tùng đi trước, xe chở hành lý theo sau. Người dân đứng hai bên đường, có người cúi chào, có người lặng lẽ nhìn.

Thư lại già đi bên chiếc xe cuối cùng, vẫn ôm cuốn sổ dày trong tay.

Đến một cây cầu cũ, xe dừng lại vì có người dân đang sửa đoạn lan can bị gãy. Một cụ già nhận ra đoàn quan, liền chắp tay hỏi:

- Bẩm quan lớn, ngài đi rồi, cây cầu này có được tu sửa tiếp không? Mùa mưa nước lớn, dân chúng qua lại rất khó khăn.

Quan nhìn cây cầu, rồi nhìn đoàn xe phía sau.

Ông chợt nhận ra, trong suốt buổi kiểm kê hôm qua, mình đã dành hàng giờ để đếm những gì thuộc về bản thân, nhưng chưa từng hỏi xem người dân còn thiếu những gì.

Quan gọi người tùy tùng, dặn ghi lại việc sửa cầu và tìm cách bố trí kinh phí.

Thầy đồ đứng bên đường, thấy vậy chỉ khẽ gật đầu.

Khi đoàn xe đã đi xa, thư lại già quay sang hỏi:

- Thưa tiên sinh, hôm qua tiên sinh nói nhà cửa, ruộng vườn chưa chắc là gia sản lớn nhất. Vậy rốt cuộc, gia sản lớn nhất của một vị quan là gì?

Thầy đồ nhìn cây cầu cũ, nơi người dân đang tiếp tục công việc, rồi đáp:

- Là thứ còn có ích cho thiên hạ ngay cả khi người tạo ra nó đã rời đi.

Ông dừng một lát, nói tiếp:

- Một người có thể để lại trăm căn nhà cho con cháu, nhưng nếu chẳng ai nhớ đến việc tốt mình từng làm, thì sự giàu có ấy chỉ dừng lại trong cánh cổng riêng. Ngược lại, có người chẳng để lại một kho vàng nào, nhưng con đường họ mở vẫn có người đi, cây cầu họ dựng vẫn có người qua, lời ngay thẳng họ nói vẫn có người nhớ. Người ấy tuy không để lại nhiều của cải, nhưng đã để lại một thứ khó mất hơn cả.

Thư lại cúi đầu suy ngẫm.

Nhiều năm sau, vị quan ấy đã rời nhiệm sở, những căn nhà cũ cũng đổi chủ. Có nơi được sửa sang, có nơi bỏ hoang, có nơi chẳng còn ai nhớ chủ nhân ngày trước là ai.

Nhưng cây cầu năm ấy vẫn được người dân qua lại mỗi ngày.

Một hôm, có cậu học trò hỏi thầy đồ:

- Thưa thầy, làm sao biết một người giàu có mà vẫn đáng kính?

Thầy đồ viết lên bảng hai chữ: “Nguồn gốc”.

Cậu học trò chưa hiểu, thầy lại viết thêm: “Cách dùng”.

Rồi ông nói:

- Đừng chỉ nhìn người ấy có bao nhiêu. Hãy nhìn của cải đến từ đâu, được sử dụng vào việc gì, và người ấy đối xử với người khác ra sao khi nắm trong tay quyền lực.

Cậu học trò lại hỏi:

- Còn nếu người ấy có rất nhiều mà vẫn được người đời kính trọng?

Thầy đồ mỉm cười:

- Vậy thì cứ kính trọng điều đáng kính. Người giàu không có lỗi vì giàu. Người nghèo cũng chẳng thấp kém vì nghèo. Điều làm nên phẩm giá không nằm ở số lượng của cải, mà nằm ở cách con người tạo ra và sử dụng nó.

Nói xong, thầy khép sách.

Ngoài sân, gió thổi qua hàng tre, lá va vào nhau xào xạc như tiếng người đời đang thì thầm kể chuyện cũ.

Lời bàn của người xưa:

Nhà cao đến mấy cũng cần móng vững. Của nhiều đến mấy cũng cần nguồn ngay. Quyền lớn đến mấy cũng cần lòng ngay thẳng.

Người khôn lo dựng cơ nghiệp; người sáng suốt còn lo giữ danh dự. Bởi của cải có thể truyền cho con cháu, chức tước có thể trao cho người kế nhiệm, nhưng sự liêm chính chỉ được chứng minh bằng chính cách một người sống.

Và điều thâm thúy nhất là: Người đời không nhất thiết trách ai có nhiều tài sản. Người đời chỉ muốn hiểu vì sao có được, và liệu sự giàu có ấy có đi cùng những điều tốt đẹp cho cộng đồng hay không.