Hoạt động trải nghiệm cho học sinh: Khi nào là giáo dục, khi nào chỉ còn là tham quan?

Tuy nhiên, việc một số trường tổ chức cho học sinh tham quan các khu vui chơi, điểm du lịch dưới danh nghĩa “hoạt động trải nghiệm” đang đặt ra nhiều câu hỏi: Mục tiêu giáo dục được xác định như thế nào? Học sinh sẽ học được gì sau chuyến đi? Ai xây dựng nội dung và chịu trách nhiệm về hoạt động?

Đây là những vấn đề cần được nhìn nhận khách quan, nhất là khi mỗi chuyến đi đều liên quan đến thời gian học tập, sự an toàn của học sinh và khoản chi phí mà gia đình phải đóng góp.

Hoạt động trải nghiệm không đơn thuần là một chuyến đi

Theo định hướng của Chương trình giáo dục phổ thông 2018, hoạt động trải nghiệm là một thành phần trong chương trình giáo dục, được tổ chức nhằm tạo cơ hội để học sinh tham gia vào các hoạt động thực tiễn, từ đó vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng và phát triển phẩm chất, năng lực.

Hoạt động này có thể được triển khai dưới nhiều hình thức: sinh hoạt tập thể, câu lạc bộ, hội thi, giao lưu, hoạt động cộng đồng, lao động, tham quan, thực tế, hướng nghiệp...

Như vậy, tham quan chỉ là một trong nhiều hình thức, chứ không phải cứ đưa học sinh đến một địa điểm ngoài nhà trường là mặc nhiên trở thành một hoạt động trải nghiệm có giá trị giáo dục.

Điều quan trọng nằm ở việc chuyến đi được thiết kế như thế nào, mục tiêu học tập ra sao và học sinh được tham gia những hoạt động gì.

Một chuyến đi xa nhưng thời gian trải nghiệm lại rất ít?

Thực tế cho thấy có những chương trình đưa học sinh đi tham quan cách trường hàng trăm kilomet, nhưng tổ chức trong một ngày.

Nếu thời gian di chuyển kéo dài nhiều giờ, học sinh phải khởi hành từ sáng sớm, đến nơi đã mệt, sau đó ăn uống, nghỉ ngơi rồi lại lên xe trở về, thì câu hỏi đặt ra là: thời lượng thực sự dành cho hoạt động giáo dục còn bao nhiêu?

Một chuyến đi có thể rất vui, học sinh có thêm những kỷ niệm đẹp và được thay đổi không gian học tập. Nhưng nếu mục tiêu được xác định là “trải nghiệm giáo dục”, chương trình cần cho thấy rõ học sinh sẽ quan sát gì, thực hành gì, tìm hiểu nội dung nào và sau chuyến đi sẽ được tổng kết, đánh giá ra sao.

Nếu phần lớn thời gian chỉ dành cho di chuyển, vui chơi, ăn uống hoặc tắm biển, việc gọi tên hoạt động là “trải nghiệm” có thể khiến phụ huynh đặt câu hỏi về hiệu quả giáo dục thực tế.

Chi phí cũng là vấn đề cần được quan tâm

Không phải gia đình nào cũng có điều kiện kinh tế giống nhau.

Với một số phụ huynh, một khoản tiền vài trăm nghìn đồng cho một chuyến đi có thể không quá lớn. Nhưng với những gia đình còn khó khăn, nhiều khoản đóng góp trong năm học có thể trở thành áp lực.

Vì vậy, khi xây dựng chương trình trải nghiệm có thu phí, nhà trường cần đặc biệt quan tâm đến tính cần thiết, mức chi phí, nội dung chương trình và sự tự nguyện của học sinh, phụ huynh theo đúng quy định.

Đặc biệt, không nên để giáo viên rơi vào tình thế phải vận động, thuyết phục hoặc tạo áp lực để học sinh tham gia.

Bởi khi đó, một hoạt động vốn nhằm tạo hứng thú học tập có thể vô tình trở thành áp lực đối với cả phụ huynh, học sinh và giáo viên.

An toàn học sinh phải được đặt lên hàng đầu

Một vấn đề khác không thể xem nhẹ là an toàn.

Khi hàng chục, hàng trăm học sinh cùng tham gia một chuyến đi, trách nhiệm quản lý không chỉ nằm ở đơn vị cung cấp dịch vụ mà còn liên quan đến nhà trường, giáo viên, người phụ trách đoàn và các bên tham gia tổ chức.

Đặc biệt với học sinh nhỏ tuổi, những hoạt động dưới nước, vận động ngoài trời hoặc di chuyển đường dài đều cần được tính toán kỹ về phương án quản lý, giám sát và xử lý tình huống phát sinh.

Một chuyến đi có thể vui vẻ, nhưng chỉ một sự cố nhỏ cũng có thể trở thành vấn đề lớn nếu công tác tổ chức, phân công giám sát và phương án bảo đảm an toàn không được chuẩn bị đầy đủ.

Doanh nghiệp có thể tham gia, nhưng vai trò cần rõ ràng

Các doanh nghiệp du lịch, đơn vị cung cấp dịch vụ hoàn toàn có thể tham gia hỗ trợ nhà trường trong việc vận chuyển, ăn uống, địa điểm tham quan hoặc các dịch vụ liên quan.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ đơn vị cung cấp dịch vụ với chủ thể tổ chức hoạt động giáo dục.

Nếu doanh nghiệp xây dựng tour theo mục tiêu kinh doanh, còn nhà trường sử dụng tour đó như một hoạt động trải nghiệm, thì nội dung giáo dục, trách nhiệm tổ chức, quản lý học sinh, tiêu chí lựa chọn địa điểm và phương án bảo đảm an toàn cần được xác định minh bạch.

Đặc biệt, nếu có cơ chế chiết khấu, hoa hồng hoặc lợi ích tài chính giữa các bên, vấn đề này càng cần được công khai, minh bạch và thực hiện đúng quy định.

Hoạt động trải nghiệm trước hết phải phục vụ mục tiêu giáo dục và quyền lợi của học sinh, không nên để yếu tố thương mại trở thành động lực chính của việc lựa chọn chương trình.

Không nhất thiết phải đi xa mới có trải nghiệm

Thực tế, trường học có rất nhiều lựa chọn để tổ chức hoạt động trải nghiệm với chi phí thấp nhưng vẫn tạo ra giá trị giáo dục.

Học sinh có thể tìm hiểu di tích lịch sử tại địa phương, tham quan cơ sở sản xuất, trải nghiệm nghề truyền thống, chăm sóc cây xanh, thực hiện hoạt động cộng đồng, giao lưu với lực lượng vũ trang, tham gia hoạt động văn hóa - thể thao hoặc thực hiện các dự án nhỏ gắn với đời sống.

Những hoạt động như vậy vừa giảm thời gian di chuyển, giảm chi phí, vừa tạo điều kiện để học sinh trực tiếp quan sát và tham gia.

Điều quan trọng không nằm ở việc đi bao xa, mà là học sinh được trải nghiệm điều gì và học được gì từ trải nghiệm đó.

Cần nhìn lại cách tổ chức hoạt động trải nghiệm

Hoạt động trải nghiệm là một bộ phận của quá trình giáo dục. Vì vậy, mỗi chương trình cần được xây dựng trên cơ sở mục tiêu rõ ràng, nội dung phù hợp với lứa tuổi, bảo đảm an toàn và cân nhắc điều kiện kinh tế của gia đình học sinh.

Nếu tổ chức tham quan, cần trả lời được những câu hỏi rất cụ thể:

Học sinh sẽ học gì?

Hoạt động nào là hoạt động giáo dục thực sự?

Ai chịu trách nhiệm tổ chức và quản lý?

Chi phí được tính như thế nào?

Các khoản thu, chi và lợi ích liên quan có minh bạch không?

Phương án bảo đảm an toàn cho học sinh ra sao?

Khi những câu hỏi này được trả lời rõ ràng, hoạt động trải nghiệm sẽ trở về đúng ý nghĩa của nó: học thông qua trải nghiệm thực tế, chứ không đơn thuần là đưa học sinh đi tham quan, vui chơi.

Việc rà soát, đánh giá các chương trình trải nghiệm vì thế không nhằm phủ nhận những chuyến đi bổ ích. Ngược lại, đây là cách để những hoạt động thực sự có giá trị giáo dục được duy trì, đồng thời hạn chế những chương trình chưa phù hợp, tránh tạo thêm gánh nặng cho gia đình và áp lực không cần thiết đối với giáo viên.