Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Bảo tồn Di sản Văn hóa Quốc gia - Gìn giữ giá trị quá khứ, lan tỏa nguồn lực văn hóa cho tương lai

Trong dòng chảy phát triển của xã hội, lịch sử và di sản văn hóa không chỉ là những giá trị thuộc về quá khứ mà còn là nguồn lực tinh thần, tri thức và bản sắc của cộng đồng. Việc nghiên cứu, tư liệu hóa, bảo tồn và phát huy các giá trị ấy vì vậy ngày càng có ý nghĩa thiết thực.

Trên định hướng đó, Trung tâm Nghiên cứu Lịch sử và Bảo tồn Di sản Văn hóa Quốc gia thuộc Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển, thành viên Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam hoạt động với trọng tâm nghiên cứu lịch sử, văn hóa và di sản; đồng thời triển khai các hoạt động khảo sát, điền dã, biên soạn tư liệu, tổ chức hoạt động khoa học và kết nối những người quan tâm đến công tác bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa.

Lấy nghiên cứu làm nền tảng

Một trong những hướng hoạt động nổi bật của Trung tâm là nghiên cứu, sưu tầm và hệ thống hóa tư liệu lịch sử - văn hóa.

Trong thực tiễn hoạt động, Trung tâm đã triển khai nhiều cuộc khảo sát, điền dã tại các địa phương, tìm hiểu di tích, địa danh lịch sử, thu thập tư liệu và phục vụ việc biên soạn các công trình lịch sử địa phương.

Năm 2025, Trung tâm ghi nhận nhiều hoạt động khảo sát thực địa, trong đó có việc tìm hiểu các địa điểm, di tích và tư liệu liên quan đến lịch sử địa phương. Những hoạt động này góp phần bổ sung nguồn tư liệu cho quá trình nghiên cứu, biên soạn lịch sử và nhận diện các giá trị văn hóa cần được tiếp tục bảo tồn, phát huy.

Đáng chú ý, Trung tâm còn tham gia nghiên cứu, sưu tầm, biên soạn, chỉnh lý và bổ sung một số công trình lịch sử Đảng bộ địa phương. Đây là lĩnh vực đòi hỏi quá trình thu thập tư liệu, đối chiếu nguồn thông tin và tổ chức biên soạn có hệ thống.

Bên cạnh nghiên cứu lịch sử, công tác bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa là một hướng hoạt động quan trọng của Trung tâm.

Các hoạt động nghiên cứu không chỉ dừng ở việc thu thập tư liệu mà còn hướng tới nhận diện giá trị của di tích, phong tục, tín ngưỡng, thực hành văn hóa và những giá trị được cộng đồng lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể, Trung tâm hoạt động liên quan đến nghiên cứu và bảo tồn thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt; đồng thời xây dựng các hoạt động giao lưu, trao đổi giữa các nhà nghiên cứu, nghệ nhân, thanh đồng và những người thực hành văn hóa truyền thống.

Cách tiếp cận này tạo ra sự kết nối giữa nghiên cứu khoa học và đời sống văn hóa cộng đồng, qua đó góp phần đưa những giá trị di sản đến gần hơn với công chúng.

Từ tư liệu đến những công trình có giá trị thực tiễn

Một hướng đi đáng chú ý của Trung tâm là kết hợp hoạt động khảo sát, nghiên cứu với biên soạn và xuất bản các công trình.

Đối với lịch sử địa phương, mỗi công trình không đơn thuần là việc tập hợp các sự kiện mà còn là quá trình tìm kiếm, kiểm chứng, hệ thống hóa tư liệu và phản ánh những chặng đường phát triển của một địa phương, một cộng đồng.

Thực tế hoạt động thời gian qua cho thấy Trung tâm đã tham gia biên soạn, chỉnh lý và bổ sung một số công trình lịch sử Đảng bộ tại các địa phương. Những kết quả này cho thấy hướng hoạt động nghiên cứu của Trung tâm có sự gắn kết khá rõ với nhu cầu lưu giữ tư liệu lịch sử tại cơ sở.

Một ví dụ được ghi nhận trong các nguồn công khai là công trình “Lịch sử Đảng bộ xã Thanh Hương (1954-2024)”.

Mở rộng kết nối các giá trị văn hóa

Hoạt động của Trung tâm cũng hướng tới việc xây dựng mạng lưới kết nối giữa các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, chuyên gia, nghệ nhân, người thực hành văn hóa và cộng đồng.

Thông qua các hội thảo, tọa đàm, khảo sát thực địa, chương trình giao lưu và hoạt động chuyên môn, Trung tâm có điều kiện tiếp cận nhiều nguồn tư liệu cũng như những câu chuyện văn hóa được lưu giữ trong cộng đồng.

Đây là hướng tiếp cận có ý nghĩa trong bối cảnh công tác bảo tồn hiện nay ngày càng cần sự tham gia của nhiều chủ thể, thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi của các cơ quan chuyên môn.

Trung tâm nhìn nhận bên cạnh những kết quả đạt được vẫn còn những vấn đề cần tiếp tục khắc phục, trong đó có yêu cầu đa dạng hóa hoạt động nghiên cứu, tăng cường nghiên cứu liên ngành, nâng cao hiệu quả truyền thông và phát triển mạng lưới hợp tác.

Bước sang năm 2026, Trung tâm xác định tiếp tục tập trung vào những lĩnh vực cốt lõi gồm nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa. Theo kế hoạch, Trung tâm định hướng tổ chức thêm các chương trình giao lưu thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ tại nhiều địa phương; nghiên cứu, xuất bản các công trình về lịch sử và văn hóa tâm linh; tăng cường truyền thông đa nền tảng, mở rộng hợp tác và phát triển các hoạt động cộng đồng.

Định hướng này cho thấy nỗ lực chuyển từ những hoạt động riêng lẻ sang xây dựng một hệ thống hoạt động có sự liên kết giữa nghiên cứu - tư liệu hóa - bảo tồn - truyền thông - kết nối cộng đồng.