Khi du lịch bảo tàng trở thành xu hướng mới

Một thực tế dễ nhận ra vài năm gần đây: nhiều người đi du lịch không còn chỉ tìm nơi đẹp để chụp ảnh hay nghỉ dưỡng đơn thuần. Sau những chuyến đi vội vàng, nhu cầu khám phá chiều sâu văn hóa, lịch sử của điểm đến bắt đầu rõ nét hơn. Và trong dòng dịch chuyển ấy, bảo tàng đang dần bước ra khỏi hình dung cũ kỹ về một không gian yên tĩnh, nhiều bảng chữ khó đọc, để trở thành một phần thú vị trong hành trình trải nghiệm.

Du lịch bảo tàng vì thế không còn là câu chuyện xa lạ trên thế giới, mà đang hình thành rõ hơn ở Việt Nam. Điều này cũng nằm trong định hướng phát triển dài hạn khi Bộ VHTTDL từ năm 2018 đã phê duyệt Đề án “Đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động bảo tàng gắn với phát triển du lịch”. Mục tiêu là tạo chuyển biến cả về nhận thức lẫn cách làm để bảo tàng thực sự trở thành trung tâm giáo dục về truyền thống, bản sắc văn hóa dân tộc, đồng thời là sản phẩm du lịch đặc thù gắn với trải nghiệm và giáo dục lịch sử.

Theo đề án, các bảo tàng được định hướng đổi mới nội dung và hình thức hoạt động, nâng cao chất lượng trưng bày, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, đa dạng hóa trải nghiệm cho khách tham quan và tăng cường quảng bá du lịch. Một mục tiêu đáng chú ý là lượng khách tham quan bảo tàng hằng năm tăng bình quân 10%, trong đó ưu tiên học sinh, sinh viên, với mong muốn thế hệ trẻ gắn bó hơn với văn hóa, lịch sử dân tộc.

Nhìn lại thực tế, nếu bảo tàng vẫn giữ cách kể chuyện cũ, có lẽ rất khó giữ chân công chúng, nhất là người trẻ. Chính vì vậy, nhiều nơi đã chọn cách “làm sống” hiện vật bằng công nghệ số.

Có thể thấy khá rõ điều này ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam với ứng dụng thuyết minh đa phương tiện iMuseum VFA - sản phẩm từng giúp đơn vị nhận giải thưởng Cơ quan Nhà nước chuyển đổi số xuất sắc do Bộ TT&TT (cũ) trao tặng. Ra mắt năm 2021, ứng dụng cho phép khách tham quan sử dụng điện thoại hoặc máy tính bảng để khám phá 165 tác phẩm tiêu biểu qua âm thanh, hình ảnh, sơ đồ dẫn đường bằng công nghệ iBeacon, mã QR hoặc mã định danh tác phẩm. Đặc biệt, hệ thống hỗ trợ tới 8 ngôn ngữ với thời lượng sử dụng lên tới 8 giờ.

Sự thay đổi của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là minh chứng cho thấy, hiện vật bảo tàng ngày nay không còn chỉ được giới thiệu ở trạng thái tĩnh. Công nghệ giúp tăng tương tác, khiến bảo tàng trở nên dễ tiếp cận hơn, từ tham quan trực tuyến, trưng bày ảo đến hệ thống giới thiệu hiện vật online ngày càng phong phú.

Không chỉ riêng Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cũng là một trong những đơn vị tiên phong với hệ thống bảo tàng ảo, trưng bày 3D và chuyên mục “Tương tác với nhà sử học”. Chỉ cần vài thao tác trên điện thoại hay máy tính, người xem có thể quan sát đa chiều bảo vật lịch sử, nghe thuyết minh và khám phá từng chi tiết hoa văn hiện vật. Từ tháng 9.2021, chuyên đề trưng bày ảo 3D về Bảo vật quốc gia với 20 hiện vật quý hiếm được đưa vào phục vụ công chúng, mở ra cách tiếp cận lịch sử nhẹ nhàng hơn nhưng vẫn giàu chiều sâu.

Sau COVID-19, khi nhu cầu tìm hiểu văn hóa bản địa tăng lên, nhiều bảo tàng cũng nhanh chóng bắt tay với doanh nghiệp lữ hành để tạo sản phẩm mới. Điều này khiến bảo tàng không còn là “điểm ghé phụ”, mà trở thành điểm đến chính trong nhiều hành trình.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia là ví dụ khá rõ. Đơn vị đã phối hợp với Hanoitourist tổ chức tour bộ hành “Kiến trúc Pháp trong lòng Hà Nội” giúp du khách nhìn lại dấu ấn giao thoa văn hóa Đông - Tây đầu thế kỷ XX; tour đêm “Thanh âm Đồng Cổ”, nơi du khách được khám phá những bí ẩn của trống đồng Ngọc Lũ, nghe thanh âm trống đồng và trải nghiệm không gian bảo tàng theo một cách hoàn toàn khác…

Cùng với đó, tour du lịch văn học “chữ Tâm - chữ Tài” do Bảo tàng Văn học Việt Nam phối hợp với Công ty Du lịch Bền vững Vietnam (S.T.I.D) triển khai từ cuối năm 2022 đã tạo sự hứng khởi với công chúng yêu văn chương. Trong khoảng 90 phút, du khách được tiếp cận gần hơn với tác giả, nhân vật văn học bằng hình thức trải nghiệm nhẹ nhàng, giàu cảm xúc.

Ở Hội An, hệ thống 6 bảo tàng và khu trưng bày chuyên đề cũng cho thấy cách làm bài bản hơn trong việc gắn bảo tàng với du lịch. Thành phố này còn đầu tư 3 tỉ đồng xây dựng bảo tàng hương liệu, thổ sản Hội An - Quảng Nam để tạo thêm trải nghiệm mới cho du khách.

Nhìn ra thế giới, sức hút của du lịch bảo tàng vốn đã được chứng minh từ lâu. Các bảo tàng nổi tiếng như Louvre, State Hermitage hay British… mỗi ngày đón hàng vạn lượt khách, mang về nguồn doanh thu lớn và tạo việc làm cho rất nhiều lao động.

Ngay cả những bảo tàng mang tính biểu tượng mới cũng đang tạo sức hút rất lớn. Ở Dubai, Museum of the Future gây ấn tượng bởi kiến trúc như một vòng tròn mở, kết hợp triển lãm tương tác về trí tuệ nhân tạo, không gian, y tế và công nghệ tương lai. Công trình này cho thấy một bảo tàng hoàn toàn có thể trở thành điểm “phải đến” của du khách nếu biết cách kể câu chuyện hấp dẫn.

Tại Việt Nam, dư địa phát triển du lịch bảo tàng vẫn còn rất lớn. Hiện cả nước có hơn 160 bảo tàng, gần 40 bảo tàng ngoài công lập, lưu giữ hơn 3 triệu hiện vật, trong đó có 101 hiện vật và nhóm hiện vật được công nhận là Bảo vật Quốc gia trên tổng số 142 bảo vật quốc gia. Tuy nhiên, lượng khách tới bảo tàng vẫn còn khá khiêm tốn.

Điều đáng mừng là sự thay đổi đang diễn ra. Ngày 30.3.2026, Hà Nội công nhận Bảo tàng Hà Nội là điểm du lịch cấp thành phố, mở thêm cơ hội để thiết chế văn hóa này tham gia sâu vào hệ thống sản phẩm du lịch Thủ đô. Đúng dịp kỷ niệm 136 năm Ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh (19.5.1890 - 19.5.2026) và Ngày Quốc tế Bảo tàng, đơn vị cũng mở cửa miễn phí đón khách tham quan ngày 19.5 như một cách đưa công chúng đến gần hơn với di sản Thăng Long - Hà Nội.

Để du lịch bảo tàng thực sự trở thành một xu hướng bền vững, vẫn còn không ít việc phải làm: từ cơ chế đầu tư công nghệ, đào tạo nhân lực đến chính sách xã hội hóa, kết nối tour tuyến và bán vé số hóa… Nhưng có lẽ điều quan trọng nhất là cách kể chuyện của bảo tàng. Bởi khi lịch sử được kể bằng trải nghiệm, ký ức được chạm vào bằng cảm xúc, người ta sẽ không còn nghĩ bảo tàng là nơi “đi cho biết”, mà là nơi đáng để quay lại thêm nhiều lần.

Theo NHƯ BÌNH (Báo Văn Hóa)