Cận cảnh những mâm cúng Vía Thần Tài nhất định phải có cá lóc nướng: Vì sao lại như vậy?

Cá lóc nướng đỏ lửa khắp Sài thành ngày mùng 10 tháng Giêng

Mỗi năm, vào ngày vía Thần Tài (mùng 10 tháng Giêng âm lịch), khắp các tuyến chợ dân sinh ở TP.HCM lại rộn ràng từ sáng sớm. Những lò than đỏ lửa, từng xiên cá lóc nướng trui dựng thẳng hàng, mùi thơm lan tỏa khắp góc phố, tạo nên một khung cảnh đặc trưng chỉ xuất hiện duy nhất trong ngày này.

Tại các cửa hàng cá lóc nướng mía lau, cá được làm sạch từ trước, xếp ngay ngắn trên giá sắt nhiều tầng. Khi khách đến mua, người bán sẽ hâm nóng lại trên bếp than cho dậy mùi, sau đó gói ghém cẩn thận để khách mang về đặt lên bàn thờ Thần Tài. Không khí mua bán tấp nập kéo dài suốt buổi sáng, thậm chí đến tận trưa.

Không chỉ riêng TP.HCM, nhiều tỉnh, thành ở Nam Bộ như Đồng Nai, Bình Dương, Cần Thơ… cũng duy trì tập tục này. Hình ảnh cá lóc nướng nghi ngút khói đã trở thành một “dấu hiệu nhận diện” của ngày vía Thần Tài phương Nam.

Sự khác biệt vùng miền trong mâm cúng Thần Tài

Theo tín ngưỡng dân gian, Thần Tài là vị thần cai quản tiền bạc, của cải, biểu trưng cho sự sung túc và thịnh vượng. Với những người làm ăn, buôn bán, việc thờ cúng Thần Tài mang ý nghĩa cầu mong một năm hanh thông, phát đạt.

Tuy nhiên, mâm cúng vía Thần Tài không hoàn toàn giống nhau ở mọi vùng miền. Ở nhiều nơi, lễ vật chủ yếu gồm hoa quả, bánh trái, hương đèn, vàng mã. Trong khi đó, tại Nam Bộ, cá lóc nướng gần như trở thành món “không thể thiếu”, bên cạnh mía lau, thịt heo quay và bộ tam sên (thịt luộc, tôm hoặc cua luộc, trứng vịt luộc).

Trả lời báo chí, TS Dương Hoàng Lộc – Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Tôn giáo – Đạo đức, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM – cho biết tập tục cúng cá lóc nướng ngày mùng 10 tháng Giêng chủ yếu xuất hiện ở khu vực Nam Bộ.

Theo ông, lễ vật cúng Thần Tài tại Nam Bộ có sự khác biệt giữa cộng đồng người Việt và người Hoa. Người Hoa thường cúng heo quay, vịt quay, bánh bò… Trong khi đó, gia đình người Việt ở Nam Bộ gần như luôn chuẩn bị cá lóc nướng trong mâm cúng ngày này.

Dấu ấn tín ngưỡng thờ Thổ địa

Lý giải về nguồn gốc tập tục, TS Dương Hoàng Lộc cho rằng sự hiện diện của cá lóc nướng có liên quan đến tín ngưỡng thờ Thổ địa – thần Đất – của cư dân Nam Bộ xưa.

Khi cha ông vào khai phá vùng đất phương Nam, lập làng trên những vùng đất còn hoang sơ, họ hình thành tín ngưỡng cúng Thổ địa vào mùng 10 tháng Giêng để cầu mong đất đai màu mỡ, cuộc sống ổn định. Sau này, tín ngưỡng thờ Thần Tài – vốn được cộng đồng người Hoa mang vào Nam Bộ – dần giao thoa với tín ngưỡng bản địa.

Chính sự tiếp biến ấy đã tạo nên một nét riêng: người Việt Nam Bộ cúng Thần Tài nhưng vẫn giữ lễ vật mang dấu ấn của tín ngưỡng thờ thần Đất, trong đó cá lóc nướng là biểu tượng tiêu biểu.

Có thể nói, cá lóc nướng trong ngày vía Thần Tài là kết quả của quá trình giao thoa văn hóa – tín ngưỡng kéo dài qua nhiều thế hệ.

Biểu tượng của vùng sông nước

Ở góc nhìn khác, chuyên gia phong thủy Mai Văn Sinh cho rằng việc cá lóc nướng xuất hiện trong mâm cúng còn xuất phát từ đặc trưng đời sống vùng sông nước Nam Bộ.

Nam Bộ là vùng đất gắn với hệ thống sông ngòi, kênh rạch chằng chịt. Từ xa xưa, cư dân nơi đây sinh sống dựa nhiều vào nguồn thủy sản tự nhiên. Cá lóc là loài cá phổ biến, dễ đánh bắt, có khả năng thích nghi cao, xuất hiện thường xuyên trong bữa cơm của người dân.

Không chỉ là thực phẩm quen thuộc, cá lóc còn mang ý nghĩa biểu trưng cho sự bền bỉ, dẻo dai – bởi đây là loài cá có thể sống trong điều kiện khắc nghiệt, thậm chí “trườn” trên bùn khi nước cạn. Hình ảnh ấy phần nào phản ánh tinh thần chịu thương chịu khó của cư dân khai hoang phương Nam.

Việc dâng cá lóc nướng lên Thần Tài vì thế không chỉ là hành vi cúng bái đơn thuần, mà còn thể hiện sự biết ơn đối với thiên nhiên đã ban tặng nguồn lợi thủy sản dồi dào, gửi gắm ước mong mưa thuận gió hòa, làm ăn thuận lợi.

Trong quan niệm phong thủy dân gian, cá còn là biểu tượng của sự dư dả, thịnh vượng. Đặt một con cá lóc nguyên vẹn trên mâm lễ mang ý nghĩa cầu mong gia đình đủ đầy, công việc phát triển bền vững.

Nét văn hóa ẩm thực trong đời sống tâm linh

Ở góc độ văn hóa ẩm thực, cá lóc nướng trui là món ăn dân dã nhưng giàu bản sắc. Cá được để nguyên con, xiên qua bằng cây mía chẻ rồi nướng trực tiếp trên lửa rơm hoặc than hồng. Cách chế biến mộc mạc giúp giữ trọn vị ngọt tự nhiên của cá.

Việc lựa chọn món ăn giản dị ấy làm lễ vật phản ánh tinh thần chân chất của người Nam Bộ: không cầu kỳ, không phô trương nhưng vẫn trang trọng, thành tâm.

Đáng chú ý, cá lóc nướng không chỉ xuất hiện trong ngày vía Thần Tài mà còn có mặt trong mâm cúng tiễn ông Công ông Táo ngày 23 tháng Chạp ở nhiều gia đình miền Nam. Điều này cho thấy vai trò đặc biệt của món ăn này trong đời sống tâm linh vùng đất phương Nam.

Những lưu ý khi chuẩn bị mâm cúng vía Thần Tài

Theo quan niệm dân gian, mâm cúng ngày vía Thần Tài cần được chuẩn bị chu đáo, bày biện gọn gàng, sạch sẽ. Các lễ vật thường gồm:

Hoa tươi (thường là hoa cúc, hoa đồng tiền)

Trái cây tươi

Nhang đèn

Vàng mã

Bộ tam sên (thịt heo, tôm hoặc cua, trứng vịt)

Cá lóc nướng nguyên con

Riêng với cá lóc nướng dùng để cúng, nhiều người lưu ý nên để nguyên con, không cạo vảy, không cắt vây, đuôi. Khi nướng, cá thường được xiên thẳng bằng mía chẻ qua miệng để giữ dáng thẳng, đẹp mắt khi đặt lên mâm lễ.

Thời điểm cúng phổ biến nhất là buổi sáng mùng 10 tháng Giêng. Tuy nhiên, nếu không thuận tiện, gia chủ có thể cúng vào trưa hoặc chiều cùng ngày, miễn là giữ được sự trang nghiêm, thành kính.

Quan trọng hơn cả là tâm thế của người thực hiện nghi lễ. Cúng vía Thần Tài không nên mang nặng yếu tố phô trương hay chạy theo hình thức. Sự thành tâm, gọn gàng và biết trân trọng lễ vật mới là điều cốt lõi.

Sau khi hoàn tất nghi lễ, các lễ vật – trong đó có cá lóc nướng – sẽ được gia đình cùng thụ lộc. Theo quan niệm truyền thống, không nên để đồ cúng lãng phí, mà cần sử dụng hợp lý, thể hiện sự trân trọng đối với thực phẩm và công sức chuẩn bị.

Một nét văn hóa riêng của người Nam Bộ

Ngày vía Thần Tài không chỉ đơn thuần là dịp cầu tài lộc đầu năm, mà còn phản ánh rõ nét bản sắc văn hóa từng vùng miền.

Nếu ở nhiều nơi, mâm cúng thiên về bánh trái, lễ vật ngọt, thì tại Nam Bộ, hình ảnh con cá lóc nướng trui nghi ngút khói trong sáng mùng 10 tháng Giêng đã trở thành một phần quen thuộc của đời sống tín ngưỡng.

Giữa nhịp sống hiện đại, những bếp than đỏ lửa, những con cá lóc nướng vàng ruộm vẫn nhắc nhớ về lịch sử khai phá, về đời sống gắn với sông nước và tinh thần cần cù của cư dân phương Nam. Và chính từ sự giao thoa giữa tín ngưỡng bản địa với tín ngưỡng du nhập, một phong tục độc đáo đã hình thành, lưu giữ qua nhiều thế hệ.

Cá lóc nướng vì thế không chỉ là món ăn, mà còn là biểu tượng văn hóa – tâm linh đặc trưng của ngày vía Thần Tài ở Nam Bộ.