Tranh luận quanh thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu: Từ mạng xã hội đến những vấn đề đặt ra về chuẩn mực nghi lễ

Kèm theo hình ảnh, một thành viên trong nhóm đăng tải câu hỏi mang tính thắc mắc, tìm hiểu, không mang hàm ý khẳng định hay công kích: “Em thắc mắc trong đây có phải cung cấm đền Dinh Đô không ạ? Nếu đúng thì có được hầu trong đó không ạ? Và hoa quả bày phía trước như thế nào ạ? Em không rõ nên chỉ thắc mắc thôi, không có ý gì khác.”

Ngay sau khi xuất hiện, bài đăng đã nhận được nhiều bình luận từ các thành viên trong nhóm, xoay quanh việc xác định không gian trong bức ảnh, cũng như tính phù hợp của việc thực hành nghi lễ tại khu vực được cho là cung cấm. Một số ý kiến cho rằng Đền Dinh là nơi thờ ông Hoàng Mười – bậc thánh được tôn kính trong tín ngưỡng thờ Mẫu, vì vậy mọi nghi thức, đặc biệt tại khu vực cung cấm, cần được thực hiện đúng quy chuẩn, hết sức cẩn trọng. Thành viên H.M. cho rằng đây là nơi “ông ngự như bậc vua”, không thể tùy tiện trong thực hành tín ngưỡng.

Ở chiều ngược lại, thành viên M.M. bày tỏ sự đồng cảm với người đăng bài, cho biết bản thân cũng có chung thắc mắc vì “chưa từng thấy trường hợp như vậy”, xuất phát từ sự tò mò, mong muốn tìm hiểu, không mang hàm ý tiêu cực.

Đến thời điểm hiện tại, bức ảnh cùng nội dung liên quan vẫn tiếp tục thu hút nhiều luồng ý kiến khác nhau trên mạng xã hội. Tuy nhiên, chưa có thông tin chính thức từ ban quản lý di tích hay cơ quan chức năng xác nhận cụ thể về không gian trong bức ảnh cũng như tính phù hợp của hoạt động được cho là diễn ra tại đó.

Không chỉ dừng lại ở câu chuyện trên mạng xã hội, thời gian gần đây, một số hoạt động thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ngoài không gian truyền thống cũng tiếp tục gây tranh luận trong cộng đồng.

Mới đây, tại Lễ hội truyền thống làng Liên Trì – Đồng Sơn, xã Kiều Phú (Hà Nội) đã diễn ra chương trình “Diễn xướng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu xứ Đoài 2025”, nhằm tôn vinh giá trị nghệ thuật tâm linh của nghi lễ hầu Thánh và lan tỏa những giá trị nhân văn của tín ngưỡng thờ Mẫu đến với cộng đồng. Chương trình thu hút đông đảo nghệ nhân, thanh đồng cùng người dân và du khách thập phương tham dự.

Tuy nhiên, trong khi nhiều thanh đồng thực hành nghi lễ theo đúng quy cách, quay mặt vào ban công đồng, thì giá hầu trong ngày khai mạc của thanh đồng Trịnh Thúy Nga – Thủ nhang Quảng Cung Linh Từ (Nam Định cũ, nay thuộc Ninh Bình) lại quay về phía khán giả, tức quay lưng vào ban công đồng. Hình ảnh này nhanh chóng gây bức xúc trong cộng đồng tín ngưỡng thờ Mẫu. Video ghi lại sự việc được chia sẻ trên diễn đàn “Tín ngưỡng thờ Mẫu” đã tạo nên nhiều tranh cãi gay gắt.

Nhiều ý kiến cho rằng việc quay lưng vào ban thờ là hành vi không phù hợp với phép tắc của đạo Mẫu: “Xưa nay các cụ không diễn xướng ngoài không gian thiêng. Nếu có sân khấu hóa thì vẫn phải lập ban thờ và tuyệt đối không quay lưng lại với Thánh”; “Đã bày ban thờ tượng trưng cho Thánh thì không thể quay lưng, như vậy là thiếu tôn trọng sự tôn nghiêm”; “Mong cộng đồng lên tiếng mạnh mẽ để bảo vệ di sản tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt”.

Theo quan niệm và lề lối truyền thống, trong nghi thức thờ Mẫu có những quy định cơ bản, rõ ràng mà người thực hành phải tuân thủ. Dù nghi lễ hầu đồng có nhiều hình thức khác nhau tùy địa phương, thời điểm và quy mô, song vẫn tồn tại những nguyên tắc chung như: người hầu không quay lưng vào ban thờ, không đưa kiếm xiên hướng bàn thờ; nam phải thể hiện khí chất Thánh nam, nữ mang vẻ đẹp tôn nghiêm của Thánh nữ.

Từ những tranh luận trên, Nghệ nhân Ưu tú Đặng Ngọc Anh – Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Bảo tồn Văn hóa Tín ngưỡng Việt Nam (Hội Di sản Văn hóa Việt Nam) gắn bó gần 40 năm với nghệ thuật hầu đồng, NNƯT Đặng Ngọc Anh thực hành thành thục 36 giá đồng, thể hiện từ 50–60 vị Thánh. Ông từng tham gia nhiều hội thảo khoa học, liên hoan văn hóa nhằm quảng bá giá trị tín ngưỡng thờ Mẫu, được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Dân gian năm 2015 và Nghệ nhân Ưu tú năm 2019. Nhiều năm qua, ông luôn tâm huyết trong việc giữ gìn chuẩn mực nghi lễ, truyền dạy cho thế hệ trẻ và tham gia tu bổ, tôn tạo nhiều đền, phủ trên cả nước.

Theo NNƯT Đặng Ngọc Anh, những hiện tượng gây tranh cãi vừa qua không phải là cá biệt. Sau khi xem video về giá hầu của thanh đồng Trịnh Thúy Nga, ông cho rằng có ba vấn đề cần được nhìn nhận rõ ràng.

Thứ nhất, cách gọi “diễn xướng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu” là chưa chuẩn xác. Với thanh đồng, dù là hầu bóng hay hầu giá, đó vẫn là nghi lễ hầu Thánh, mang tính linh thiêng, không phải hoạt động biểu diễn nghệ thuật thuần túy.

Thứ hai, không gian thực hành nghi lễ cần được đặt đúng chỗ. Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ là di sản tâm linh được UNESCO ghi danh, không phải di sản trình diễn. Vì vậy, nghi lễ cần được thực hiện trong không gian thiêng như đền, phủ, điện thờ, tránh sân khấu hóa tùy tiện.

Thứ ba, về lề lối, phép tắc: “Từ xưa, khi cung thỉnh Mẫu, người hầu luôn quay mặt vào ban thờ để cầu quốc thái dân an. Việc quay lưng vào ban thờ, hướng xuống khán giả là sai với phép tắc, trái với quy ước của hầu Thánh”.

NNƯT Đặng Ngọc Anh cho rằng, dù cái tâm của người thực hành có thể là mong muốn lan tỏa giá trị di sản, song sự thiếu hiểu biết hoặc lỏng lẻo trong giám sát sẽ dễ dẫn đến lệch chuẩn, làm biến tướng nghi lễ. Ông mong rằng qua những sự việc này, các thanh đồng, đặc biệt là lớp trẻ, cần không ngừng học hỏi, trau dồi kiến thức, tôn trọng lề lối truyền thống, góp phần bảo vệ sự trong sáng của tín ngưỡng thờ Mẫu.

Thực tế cho thấy, những tranh cãi tương tự đã từng xảy ra tại nhiều địa phương. Năm 2023, việc biểu diễn hầu đồng trên sân khấu lễ khai mạc Triển lãm Mỹ thuật quốc tế tại Đại học Huế từng gây phản ứng mạnh mẽ. Năm 2024, các cơ quan quản lý văn hóa tại Thanh Hóa, Bắc Ninh cũng đã chỉ ra và chấn chỉnh nhiều trường hợp thực hành hầu đồng sai quy chuẩn, xâm phạm không gian thiêng và làm sai lệch bản chất di sản.

Từ những câu chuyện này, vấn đề đặt ra không chỉ là đúng – sai của một cá nhân hay một sự kiện cụ thể, mà là yêu cầu cấp thiết trong việc nâng cao nhận thức, tăng cường quản lý và giám sát, để việc thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt được gìn giữ đúng bản chất, phát huy giá trị tâm linh, văn hóa trong đời sống đương đại.